Басылымдардың қызметі (функциялары) және түрлері. Зерттеу- БАЯНДАМА шілер географиялық нысандарды, құбылыстарды жөне үдерістерді зерделеуді аяқтағаннан кейін мүдделі тұлғаларды өз іс-әрекеттерінің нәтижелерімен таныстыруға тырысады. Баспасөз көмегімен, түрлі басылымдарда (журналдарда, жинақтарда, құралдарда) жариялау, ғылыми шараларда сөз сөйлеу арқылы ақпаратты жұртшылыққа жет кізу басылым деп аталады. Басылымның негізгі міндеттері: ғылыми зерттеу нәтижелерін елге жариялау; автор шығармаларының ұқсас ғылыми мақалалардың мазмұ нынан айырмашылықтарын көрсету; зерттеушінің ғылыми проблемаларды зерттеуге қосқан жеке үлесінің айғағы; ғылыми жұмыстың негізгі нәтижелерінің жөне қорытындылары- ның дұрыстығын, оның жаңалығын және ғылыми деңгейін дәлелдеу; жүргізілген зерттеудің нәтижелері мен шешімдерін апробация- лау және енгізу фактісін дәлелдеу; зерттеудің негізгі мазмұнын, ғылыми деңгейін және жаңалығын бейнелеу; жаңа ғылыми білімнің пайда болғаны туралы хабарлау, оны жал- пы пайдалануға беру; шығарманы қалың ғылыми жұртшылықтың зерделеуі және бағалауы. Ғылыми жарияламалардың түрлері өте көп. Осы параграфта мек- теп өмірінде жиі қолданылатын түрлері қарастырылатын болады. Олар: есеп, баяндама, тезис, аннотация, мақала, стендтік баяндама, инфографика, тұсаукесер. Зерттеу толық аяқталғаннан кейін есеп жазылады. Бұл құжат зерт. теудің әдісі мен жүргізілуі, сонымен қатар ғылыми-зерттеу немесе тажірибелік-эксперименттік іс-әрекет үдерісінде алынған нәтижелер туралы жан-жақты сипаттаманы қамтиды. Есептің міндеті белгілі уақыт аралыгында орындалған жүмысты жан-жақты көрсету. Есептің құрылымы: 1. Ғылыми жумыстың аяқталған кезеңдері жоспарының және бағдарламасының қысқаша мазмұны. 2. Жүргізілген жұмыстың маңыздылығы, оның зерттеу құндылығы және тәжірибелік маңызы. 3. Қолданылған зерттеу әдістерінің сипаттамалары. 4. Зерттеу нәтижелерінің сипаттамасы. 5. Зерттеудің корытындысы және шешілмеген мәселелерді көрсе- тетін тұжырымы. 6. Болашақта зерттеу жұмысын жүргізу бойынша шешімдер мен ұсыныстар. Құрылымнан көрінгендей есептің көлемі жеткілікті мөлшерде үлкен болуы мүмкін. Адамдардың көпшілігі уақыттың тапшылығы- на байланысты зерттеу нәтижесі бойынша ұсынылған есептің мазмү- нымен толық таныспайды. Сондай-ақ есептердің көлемі журнал көлемі нен әлдеқайда үлкен болғандықтан, ғылыми басылымдарда олардың толық нұсқасын жариялау мүмкін емес. Сол себепті автор немесе авторлар тобы аудиторияға зерттеу барысы және оның нәтижелерін суреттейтін қысқаша құжаттар дайындайды. Бұл құжаттарға баянда- ма, мақала, тезис, аңдатпа жатады, Есептің мағынасын қысқаша мазмұндау баяндама және мақала, ал баяндама мен мақаланың мағынасын ықшамды мазмұндау тезис және аннотация түрінде берілуі мүмкін. Баяндама басылымда жарияланған немесе көпшілік алдын- да оқылған ғылыми-зерттеу жұмысының толық мағынасын қамти тын ғылыми құжат. Өздерінің нәтижелерін ғылыми конференцияда, ғылыми семинарда және басқа шараларда көрсету үшін зерттеушілер өзірлейді. Бұндай баяндаманың жалпы құрылымы келесідей болуы мүмкін: 1. Зерттеу тақырыбының түжырымдамасы атауы (ол өзекті бо- луымен қатар, бірегей және мазмұны бойынша қызықты болуы тиіс). 2. Зерттеудің өзектілігі (зерттеу бағыты несімен қызықты, оның маңыздылығы неде, бұл салада қандай ғалымдар жұмыс істеген, бұл тақырыптың қандай мәселелеріне көңіл бөлінбеген, тақырыптың таңдалуының басты себептері). 3. Жұмыстың мақсаты (зерттеу тақырыбының атауына сәйкес ке- леді және оны нақтылауы мүмкін). 4. Зерттеудің міндеттері (жұмысты құраушы бөлімдерге «бөлшек теп, мақсатын нақтылайды). 5. Гипотеза (болжам) (зерттеу жұмысының мүмкін нәтижелері ту ралы гылыми негізделген көзқарас). 6. Зерттеуді жүргізу әдістері (потиже алуға байланысты барлық іс-әрекеттердің жан-жақты сипаттамасы). 7. Зерттеу нәтижелері бақылау немесе эксперимент кезінде зерт теушінің алған жаңа ақпаратының қысқаша сипаттамасы. Нәтиже лерді баяндау барысында жаңа фактілерге нақты және қысқаша (көп сөзді емес) түсіндірме беру қажет. Негізгі сандық көрсеткіштерді мысалға келтіру және оларды баяндама барысында қолданылатын гра- фиктер мен диаграммаларда көрсету пайдалы. 8. Зерттеудің қорытындылары жалпыланған конспект түрінде құрастырылған ой тұжырымдары. Олар алынған негізгі нәтижелер және анықталған үдерістерді қысқаша сипаттайды. Шешімдерді нөмірлеген дұрыс: олардың саны әдетте 4 немесе 5-тен аспайды. Мақала ғылыми-зерттеу жұмысының жағдайы туралы матери алдар берілетін журналда немесе еңбектер жинағында жарияланатын. көлемі аз ғылыми хабарлама (баспа мәтінінде 8-10 бет көлемінде). Ол ғылымдағы жаңа білім және нақты саланың жетістіктерін, яғни зерт- теу нәтижелерін сипаттайды. Мақала дүниежүзілік ғылым қорына қосылған бірегей үлес. Ғылыми мақалада проблема және оны шешу дің белгілі жолдары көрсетілуі тиіс. Оның қүрамына келесі элементтер кіреді: аннотация; - автордың (авторлардың) тегі және аты мен әкесінің атының бірінші әріптері; зерттеудің негізгі идеясын бейнелейтін атауы қысқа болуы және аталған мақаланы деректер базасынан жылдам табуға арналған негізгі сөздерді қамтуы тиіс; - кіріспе проблеманың және мақаланың теория мен тәжірибе үшін өзектілігін сипаттаудан тұрады; негізгі бөлім зерттеу әдісі туралы қысқаша деректерді, өзінің ғылыми нәтижелерінің талдауын және олардың қорытындысын су- реттейді. Ол графиктерді және басқа да көрнекі материалдарды (бар болған жағдайда) қамтуы мүмкін; - қорытынды келешекте зерттеу іс-әрекеттерін жүргізу бойынша шешімдер және ұсыныстар; цитата алынган әдебиеттерге сілтеме; алынган цитата көздерінің тізімі; қолданылған белгілер мен қысқартулардың (бар болған жағдай- да) тізбесі.Тезис. Зерттеушінің таңдаған тақырыбы бойынша қысқаша түрде баяндалған бірегей гылыми идеялар баяндамалар мен сөз сөйлеу дердің тезистері, яғни басылымдардың кең тараған түрі. Олар ғылыми іс-шараның басталуына дейін жарық көреді және оқырманды жария ланатын мақаланың мазмүнымен алдын ала таныстырады. Тезистерге койылатын басты талап қыскалық. Жариялауға ұсынылатын тезис- тердің көлемі, әдетте баспа мәтінінің 2-5 бетін құрайды. Екінші талап- ақпараттылық. Көрнекі болуы үшін тезистерді цифрлік материалдар, графиктер, кестелермен толықтыруға болады. Зерттеудің негізгі ере желері анық және қысқа баяндалуы тиіс. Тезистерде кіріспе бөлім, зерттеу жұмысының әдістерін сипаттау, әдебиеттер тізімі болмайды, алайда мәтінде әдебиеттерге сілтеме болуы мүмкін. Жүмыстың тек не- гізгі нәтижелері ғана (екінші кезектегі емес) көрсетіледі. Аннотация ғылыми мақаланың мақсаты, мазмұны, түрі, форма- сы және басқа ерекшеліктері түрғысынан қысқаша сипаттамасы. Ол келесі функцияларды орындайды: ғылыми мақаланың негізгі мазмұнын белгілеуге, оның нақты тақырыпқа сәйкестігін анықтауға және мақаланың толық мәтініне анықтама береді; ақпаратты іздеу үшін ақпараттық, сонымен бірге автоматтанды- рылған жүйелерде қолданылады. Аннотация негізгі тақырыптың сипаттамасын, ғылыми мақала- ның проблемаларын, жұмыстың мақсатын және оның нәтижелерін қамтуы тиіс. Аннотацияда басқа, тақырыбы және нысаналы мақсаты жағынан ұқсас мақалалармен салыстырғанда, осы мақалада қандай жаңашылықтар болатыны көрсетіледі. Аннотацияның ұсынылатын орташа көлемі 500 баспа белгісі (9-сурет).Көпшіліктің алдында сөз сөйлеген кезде зерттеушілер ұсынылған мәліметтердің көрнекі болуын қамтамасыз етуге тырысады. Бұндай мақсаттар үшін стендтік баяндама, инфографика және тұсаукесер ең кең таралған формалар. Стептің беде анағұрлым сәтті, конферона ба да Іс-шараларда мазмунды жеңіл беруді қамтамасыз етеді. Стендтік баян даманың материалдары ватман парағында ресімделіп, стендке жапсы рылуы мүмкін. Қазіргі кезде оларды баннер түрінде де көркемдейді (10-сурет). 10-сурет. Стендтік баяндамалар Стендтік баяндамаға қойылатын талаптар: Көрнекілік. Стендті қарап шығу барысында көрермен орындалған жұмыстың тақырыбы және сипаты туралы түсінік алуы тиіс. Көрнекі материал мен мәтіндік материалдың арақатынасы шама- мен 1:1 болып белгіленеді. Мәтіннің шрифті 0,5 метр қашықтықтан ер- кін оқылатын шамада орындалуы тиіс. Тиімділігі. Ақпараттың көлемі стендпен 1-2 минут ішінде то- лығымен танысуға мүмкіндік беруі керек. Түсініктілігі. Ақпарат қолжетімді формада берілуі тиіс. Стендтік баяндаманың құрылымы: жұмыстың мақсаттары мен міндеттері; зерттеу үдерісінде орындалған жұмыстың сипаттамасы; зерттеушілік іс-әрекет барысында қолданылған әдістер; негізгі нәтижелер және қорытындылар; жұмысты орындау барысында көмек көрсеткен ұйымдар мен ма- зерттеудің әдістері мен нәтижелерін графикалық немесе көрнекі мандарға алғыс; түрде ұсынған жөн. Стендтік баяндамалар мен тұсаукесерлерге балама ретінде, ақпа- ратты графика және мәтіннің көмегімен бір суретте беру тәсілі инфографика жиі пайдаланылып жүр (11-сурет). Ақпарат суреттіңкөмегімен беріледі, олар ақпаратпен байланысты болады. Графика цифрлармен байланысты мәтінмен толықтырылуы мүмкін. Инфогра фика баннер түрінде басып шығаруға және стендтік баяндамаларда қолдануға болатындығымен ыңғайлы. АКТ-ның қажетті құралдары болған жағдайда, оны интерактивті тақтаға шығарып немесе проектор- дың көмегімен көрсетуге болады. Ақпаратты беру формасы біртұтас және жеке-жеке болуы мүм- кін. Біртұтас беру барысында барлық ақпарат бір бөлімде жинақтала- ды және өзара байланысты болады. Жеке-жеке беру барысында, бір- бірімен байланыспаған бөлімдер болуы мүмкін. Инфографика құрастыру саласының мамандары: «Мәтін мен цифр- ларды ойша алып тастағанда, суреттер өздігінен ақпаратты толығымен жеткізе алатын инфографикалар деп санайды. сапасы жағынан ең жақсысы»,Тұсаукесер (презентация). Тұсаукесер жиналған көпшілікті зерт теу нәтижесімен таныстыруга багытталған іс-шара. Деректерді ұсыну формасы ретінде бір ортага үйымдастырылған мәтін, гипермәтіндік сілтемелер, компьютерлік анимациялар, графиктер, бейнематериал дар, музыканың және дыбыстық қатардың үйлесімділігі (барлығының болуы шарт емес) ескеріледі. Ақпаратты қабылдаудың ыңғайлылығы үшін ұйымдастырылған желісі, сценарийі және құрылымы болады. Тұсаукесердің интерактивтілігі, яғни басқару элементтері арқылы өзара әрекеттесу мүмкіндігі оның айрықша ерекшелігі. Microsoft Office PowerPoint (power point ағылшын тілінен дәлелді баяндама) тұсаукесер жасау бойынша ерекше танымал бағдарлама. Сендер онымен информатика сабақтарынан таныссыңдар. PowerPoint- тың көмегімен әзірленген материалдар проектор арқылы үлкен экран- да көрсетуге арналған. Тұсаукесер слайдтардан тұрады. Бір слайд бір ойды көрсетуі тиіс. Бір слайдта тезис және оның бірнеше дәлелдемесін көрсеткен жөн. Слайдта отыздан аспайтын сөз және тізімнің бес тармағын қолданған дұрыс. Слайдтағы тізімдер бір-біріне параллель, эр жолдың басын- дағы бірінші сөздер бір формада (септік, жіктік және т.б.) болуы тиіс. Мақсатты тақырыптары нақты және мазмұнына сәйкес болуы тиіс. Шрифтің ұсынбалы көлемі 18 тармақтан кем емес. Тұсаукесердің құрылымы: 1. Титул беті. Тұсаукесердің атауы және авторы жазылады. 2. Мазмұны. Тұсаукесердің жоспарын, негізгі бөлімдерді немесе сұрақтарды қамтиды. 3. Бөлімнің атауы. 4. Қысқаша ақпарат. 3 және 4-тармақтар қажеттілікке қарай: тезис дәлел- қорытынды тұжырымдамасына сәйкес қайталануы мүмкін. 5. Түйіндеме, қорытынды. Қорытынды жеке слайдта түсінікті және қысқа берілуі тиіс. 6. Алғыс. краткое содержание