Географиялық деректер. Далалық және камералдық зерттеулері", түрлі әдебиетті шолу, басқа зерттеу операциялары барысында өте көп деректер жинақталады. Деректер нақты әлемнің дәлме-дәл тіркел ген фактілері мен сипаттамалары. Деректерді түрлендіру және өңдеу арқылы ақпарат алуға мүм кіндік туады. Олардың көпшілігі әртүрлі тасымалдағыштарда тірке леді. Деректердің бір бөлігі дала күнделігіне, басқалары түрлі қағаз тасымалдағыштарға жазылады. Ақпараттық технологиялардың да муы деректерді электрондық құрылғыларда сақтау мүмкіндігін әкел ді. Зерттеушінің міндеті барлық деректерді кейін пайдалану үшін, яғни қолмен, компьютерлік жүйелердің көмегімен беруге, түрлендіру- ге немесе өңдеуге ыңғайлап, бір жерге жинақтау. Географтарға барлық деректер қызықты емес, оларға тек геогра- фиялық нысандарға қатысы бар деректер қажет. Географиялық деректер табиғи немесе жасанды жолмен құрыл- ған нысандардың, сонымен қатар олардың жердегі шегараларының географиялық орнына және қасиеттеріне қатысты ақпаратты қамти- ды. Олар 1) орналасқан жері; 2) қасиеттері және сипаттамалары; 3) кеңістіктік қарым-қатынастары; 4) уақыт деген төрт компоненттен тұрады. Кеңістіктік нысандардың географиялық орны (орналасқан жері) географиялық координаттармен (ендік/бойлық) анықталады. Қасиеттер - географиялық нысандардың өзіне ғана төн белгілері. Олар бір нысанды екіншісінен ажыратуға немесе осындай басқа нысан- дармен ұқсастығын анықтауға мүмкіндік береді.Кеңістіктік қарым қатынастар нысандардың бір-біріне катысты қалай орналасқанын көрсетеді: бір нысанның екіншісіне қарағандағы бағытын (солтүстікке, оңтүстікке қарай, жанында және т.б.), нысан дар арасындағы арақашықтық, нысанның басқа нысанға іркес-тіркес тіркелуі (мысалы, ауыл ауданның, аудан облыстың, облыс республи каның бөлігі жөне с.с.). Уақыттық сипаттамалар деректерді алу мерзімі түрінде көр сетіледі. Бұл маңызды, өйткені нақты уақыт аралығында нысандар не- месе олардың қасиеттері өзгеруі мүмкін. Осылайша, географиялық деректерді сақтау, өндеу, түсіндіру, беру үшін бір жерде жинақтау барысында, олардың құрамында география- лық нысанның орналасқан жері және негізгі қасиеттері туралы ақпа раттың міндетті түрде болуын ұйымдастыру қажет.Сандық және сапалық деректер. Географиялық нысандар дык касиеттері сандық және сапалық сипаттамамен мүмкін. Сандык деректер - бүлөлшенетін көлемдердің терминдерінде беріл ген ақпарат, мысалы, мағына түрінде: 20°С, - 27°С; 6995 м, 696 мм с.б. (сынап бағанасы), 7 адам./км², адам басына шаққанда 10508 АҚШ дол. және т.б. Сандық формада берілген ақпараттың артықшылығы ол бақылау- шының субъективтік бейіміне тәуелді болмайды. Мысалы, бір адам: «Елді мекенде күн ыстық», жылы», деп, ал басқа адам сол уақытта: «Онда деп айтуы мүмкін. Бұл ақпарат сапаның бір мәнді болма- уына әкелуі мүмкін. Термометр шәкілінің 30°С-ке тең көрсеткіші объективті өлшенген ақпарат. Дегенмен, сандық мәліметтер әрдайым көп ақпаратты қамти алмайды. Географиялық нысанның санмен көрсетуге немесе айтуға болмай- тын ерекшеліктері сапалық қасиеттер. Олар заттардың жіктелуіне, сипаттамасына немесе табиғатына (шығу тегіне) сілтейді, мысалы, үлкен, шағын, нашар, ыстық, жылы, суық, қатты, жұмсақ, жыл дам, баяу, ұзын, қысқа. Өлшеу құралдарының дамуы немесе жаңа түрлерінің шығуына қарай көптеген сандық сипаттамалар сапалыққа айналуы мүмкін. Мысалы, түстерді санмен көрсетуге болады.Географиялық деректерді өңдеу тәсілдері. Географиялық дерек терді өңдеу дегеніміз - оларды болашақта қолдану үшін ыңғайлы фор маға келтіру шаралары. Деректерді іздеу жөне қарастыру нәтижесінде көп мәліметтер жи науға болады. Олар формасы, көлемі, жанры жағынан бір-бірінен өз геше болуы мүмкін. Деректердің бір тобы ақпаратты шамадан тыс қамтып, ал келесісі толық болмауы мүмкін. Сондай-ақ алғашқы де ректердің бәрі түрлі тасымалдағыштарда, оларды қолдануға ыңғайсыз дық тудырып, бөлек-бөлек болады. Сондықтан да кез келген зерттеуші оларды жүйелеуге тырысады. Жүйелеу дегеніміз деректерді ыңғайлы формаға келтіру. Ал- дымен барлық ақпаратты топтастыру, яғни оны белгілі тақырыптар бойынша бөлу қажет. Мысалы, аймақтардың сипаттамасында көп- теген мәліметтер болады. Егер зерттеушіде бір аймақ туралы көпте ген мақалалар болатын болса, онда мәліметтер көбейеді. Жүргізілген бақылаулар мен сауалнамалар, сұхбаттар, далалық зерттеулер оларды толықтырады, сондықтан зерттеуші деректерді айқын белгілері бо- йынша топтарға бөледі. Әр топқа атау беріледі. Олар: «Географиялық орны», «Жер бедері», «Климаты», «Табиғат ресурстары», «Халқы», «Шаруашылығы», «Көрікті жерлері», «Экология» және т.б. деп ата- луы мүмкін.Топтастыру қажетті деректерді ғана іріктеп алуға, олардың дұрыс- тығын тексеруге, жеткіліксіз мәліметтерді толықтыруға мүмкіндік береді. Топтастыру ортақ базадан қажетті деректерді жеңіл табуға мүм- кіндік береді. Егер деректер түрлі жанрдағы материалдарда болса, онда ақпаратты редакциялау және бірыңғай стильде баяндау қажет. Редак циялау барысында бірнеше дереккөздің мәліметтерін бірнеше сөйлем мен тұжырымдау керек. Түпкі дереккөзден алынған күрделі цитаталар- ды қысқартылған түрде мазмүндаған дұрыс. Деректерді өңдеу нәтижесінде ақпарат жаңа формаға: кестеге, мәтінге, графикалық материалдарға ауысады.Жаналгин деректерді мәтін талай ой, порады. Бұл материалдык ген, тақырыбы болуы на логикалық бойын жүзеге жолмен онда Мәтіннің элементтері би материалдары баланысты бо асырумернісуінің жинақтаған әдебі немесе иден өтеді. бады. Затериалдардың негізінде екінші неде кайталама мәтіндері Ол сол минь Оларға библиографиядріндегі шағын реферат, құрастыратыния, рецензия (пікір) түріндегі (натын мәтіндер жатады, тенис, аннотактамалары сөздікте берілессия) қысқартыладыдерді да йындау барысында мәтін көлемі (компрессия) қысқартылады. Графикалық материалдар кейбір деректер негізінде құрастыры лады. Графикалық форма нысандар мен кубылыстардың құрылымын, лады. Графын, өзара байланыстарын көрнекі, мәнерлі, көз жетерлік, салыстыруға ыңғайлы етеді. Графикалық материалдар - нысандардың салыстырін сызықтар, геометриялык пішіндер емесе гео графиялық картасызбалардың көмегімен шартты бейнелеулер. Графи калық материалдар бөлшектерді бейнелемейді, олар жалпы жағдайды бейнелеу үшін қолданылады. Графикалық материалдар кестелік және мәтіндік құжаттарды толықтырады. Карта, сызба, профиль, диаграмма, кесте ақпаратты ұсынудың графикалық тәсіліне жататынын сендер 7-сыныптың географиясынан білесіңдер. Осы оқулықтың 2-сабағында сендер картографиялық, құрылым- дық, графикалық, математикалық, материалдық модельдермен таныс- тыңдар. 1-кестеде көлемімен, формасымен және мазмұнымен ерекшеле- нетін деректердің мысалдары көрсетілген. Бірақ олардың барлығы «Рахманов бұлақтары» зерттеу тақырыбына қатысы бар.Географиялық деректерді талдау. Географиялық барлық деректер оларды жүйелегеннен кейін зерттеу нәтижесі ақпаратты алу үшін құбылысты, қасиеттеріне, полуга үшырайды. Талдау бұл тұтас нысанды (затты, үдерісті) құрамдас бөліктерге (белгілеріне, тынастарына) ойша немесе материалдық бөлу тәсілі. Талдау тәсілі оны негурлым жан-жакты жене мукият зерделеу, сонымен қатар оның табиғаты мен заңдылықтарын анықтау мақсатында жүргізіледі. Ақпарат - бұл нақты міндеттерді шешу барысындағы, лену және талдау нәтижесі. деректердің түр- қарым-ка- Ақпарат қоршаған ортаның нысандары мен кубылыстары, олар- дың параметрлері, қасиеттері мен жағдайы туралы білімнің толым- дың плын азайтуға арналған. Халықты ылыы және урбандалу дәрежесі туралы ақпарат алу үшін, халы деректен немесе өкілетті Дарежарда тіркеу жұмыстарын жүргізеді (деректер жинау). Дерек үйымдарлеге кіргізеді (деректерді өңдеу) (2-кесте). Содан кейін мате терді алық формулалардың көмегімен есептеулер жүргізіледі (сандық деректерді талдау). Зерттеу нәтижелерін (ақпаратты) мәтіндерге және графикалық модельдерге (деректерді өзгерту) өзгертеді. Келе- сі кезеңде алынған ақпарат фактілер, аргументтер, дәлелдер арқылы түсіндіруге (түсіндіру) ұшырайды. Келесі сабақтарда оқулық сен- дерді деректерді талдаудың түрлі тәсілдерімен таныстырады. Зерттеу нәтижелерін ұсыну формалары 4-сабақта қарастырылатын болады. очень краткое содержание