Коне Түркі жазуларының зерттелуі Сібір жән және Монголия далаларына таралған жұмбак жазулардың бар екендігі палы гыль лыми орта ертеден-ақ білетін елі. Оларды «руна жазулары»,…
Коне Түркі жазуларының зерттелуі Сібір жән және Монголия далаларына таралған жұмбак жазулардың бар екендігі палы гыль лыми орта ертеден-ақ білетін елі. Оларды «руна жазулары», яғни скандинавия тілдерінен алганда «құпия, сыры апталмаған» танбалар деп атайтын. Ол кезде элем галымдары бұл жазуларды коне Угор тайпаларының (Орал халыктарынын ата-бабалары) мұрасы деп есептеді. Жазуларды зерттеуге арнайы ұйымдастырылған Ресей Ғылым Академиясының экспедициясы Минусинск ойпатында іздестіру жұмыстарын жүргізіп, Д.Г. Мессершмидт және Ф.И.фон Стралленберг 1721-1722 жылдар аралығында көптеген материалдар жинақтады. Жиналған деректер гылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 жылы 3. Байердің «Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым Академиясының жазбаларында» жарык көріп, Еуропадағы барлық шығыстанушылардың қатты кызығу нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де зерттеулерінің корытындысын жэне жазулардың көшірмелерін жариялады. Оқылудың әртүрлі жолдары ұсынылғанымен, кандай да бір қорытынды шығаруға деректер аздау болатын, себебі Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік және тым қыска, сонымен катар жазулардың өзі жартылай өшіп қалған болатын. 1889 жылы Н.М. Ядринцевтің Монғолия далаларынан тапқан жазулары Көне жазулардың толық сақталған және көлемді үлгілерін ғылыми ортаға әкелді. Енді бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық құрылысы мен грамматикалык табиғаты жөнінде айқын корытындылар жасауға болатын еді. 1893 жылы дат филологі В. Томсен (Дания) бұл жазуларды оқудың кілтін тапты. Келесі жылы-ақ В.В. Радлов Орхон жазуларының оқылуын және аудармаларын жасады, 1895 жылы Енисей жазуларының да оқылуы мен аудармалары жарыққа шығарылды 2-тапсырма. Мәтіннің баяндау желісін сақтап, әр бөлігінен алынған ақпараттардан жинақы мәтін (аннотация) жазыңыз. Сөз саны орфографиялық нормаға сай жазыңыз.
Краткое содержание:
Кодексы древнетюркского письма, распространявшиеся на Сибири и в Монголии, известны учёным с древних времён. Эти записи, называемые руническим письмом, были исследованы экспедицией Российской академии наук, проведённой в Минусинской котловине в 1721-1722 годах, в ходе которой учёные Д.Г. Мессершмидт и Ф.И. фон Страленберг собрали множество материалов. Собранные данные были научно обработаны и опубликованы в 1729 году в «Записках Императорской академии наук», что вызвало интерес у востоковедов Европы.
В 1730 году Ф.И. фон Страленберг опубликовал результаты своих исследований и копии записей, хотя доступные данные были недостаточными для окончательных выводов, так как найденные записи были фрагментарными и частично стертыми. В 1889 году Н.М. Ядринцев обнаружил более полные образцы древних записей в Монголии, что позволило учёным сделать четкие выводы о фонетической структуре и грамматическом устройстве языков.
В 1893 году датский филолог В. Томсен открыл ключ к прочтению этих записей, а в последующие годы В.В. Радлов и другие учёные разработали чтение и переводы Орхонских и Енисейских рунических записей, что значительно углубило понимание древнетюркской письменности.
