Қожа Ахмет Ясауи түркітілдес ха- лықтардың аса көрнекті ақыны, есімі ис- лам әлеміне әйгілі болған ойшыл, дана, түркілік сопылық жолды қалыптас- тырып, имандылық нұрын шашқан діни ағартушы, Орта Азиядағы сопылық әде- биеттің ірі өкілдерінің бірі. Ұлы ақын, пәлсапашы, ұстаз Қожа Ахмет Ясауи қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан (бұрынғы Йасы) қала- сында өмір сүрген. Зерек те, зерделі Қожа Ахмет бала жасынан білім алуды мақсат тұтқан. Алғыр азамат араб елдерінің бі- лім ордаларын аралап шыққан. Әкесі Ибраһим мен шешесі Қарашаштың ақ ті- лектерімен білім іздеді, Мерке қаласында ұстаздық етті. Білім арқалап, Түркістан- ға оралды. Өзін атақты Арыстан бабтың шәкірті санап, одан рухани білім алған, хикметте- рінде рухани ұстазын жиі еске алып отыр- ған. Қожа Ахмет Ясауи «Хикметтерінің» бірінде өзінің өмір жолын баяндай келе, Арыстан бабпен кездесуі туралы: Жеті жаста Арыстан бабқа қылдым салам, Мұстафаның аманатын бер деп маған. Сол мезетте мың бір зікір еттім тамамНәпсім тыйып, Аллаға бет бұрдым, міне. Құрма беріп, басым сипап, назар салды, Сол сәтте ол дүниеге сапар салды. Қоштасып бүл әлеммен кете барды, Мектеп көріп, қайнап толып, тастым, міне, дейді. А.Ясауи 1119-1120 жылдары Түр- кістанға оралады. 63 жасқа келгенде Мұхаммед пайғамбардың жасынан артық өмір сүруді дұрыс көрмей, соңғы өмірін қылуетте (жер астындағы мекен) өткі- зеді. Оның бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы «Диуани Хикмет» («Да- налық кітабы»). Бұл шығарма алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басы- лып шығады. Содан кейін ол Стамбул, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше рет басылады. Ясауидің кітабын тақырыбы жағынан екі топта жіктеп қарастыруға болады. 1. Сопылық ілімінің мазмұнын өлең түрінде жырлаған хикметтер тобы. Бұған үгіт, насихат, өсиет үлгісінде жазылған тәлім-тәрбие сипатындағы хикметтер жатады. 2. Ақынның өз кезіндегі дәуір, қоғам бейнесін жасайтын лирикалық шы- гармалары. Ясауи хикметтерінің мәні, филосо- фиясының өзегі адам. Адам «кемел- дікке» жетуі үшін қажетті білімді игеруі керек. Бұл білімнің қайнары хикмет. икметтерде адам жаратылысы Жарат- ан иенің үлылығы көрсетілген. Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінде адамның табиғаты Құранда айтылғандай, су мен топыраққа телінеді. Сопылық мағынада «топырақ» адамның жаратылыс табиға- ты, парасаттылық пен қарапайымдылық.Төрт тармақты өлеңмен жазылған бұл шығармасында ақын өзінің бала күнінен пайғамбар жасына келгенге дейінгі өмір жолын баяндайды, тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады, бұқара халыққа үстемдік жүргізуші хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемші- ліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды, бұл фәнидің жалғандығын білдіреді. Ясауи өз хикметтерінде әділдік, мейі- рімділік, тақуалық, шыншылдық, ойлы- лық, тазалық секілді игі істермен айна- лысуға шақырады. Гуманист адам ретінде адами қасиеттерді қастерлеп, ислам дінін ту етіп көтеріп, Мұхаммед пайғамбардың өмірін өнеге тұтып, ғылым, біліммен ай- налысып, жетімдерге қол ұшын беріп, ғаріптерге демеу болып, адамгершіліктің биік сатысына көтеріліп, өркениетті ел болуды армандаған. Ахмет Ясауи адамдар бір-біріне қам- қор болып, үлкенді сыйлауға, кішіні демеп өсіруге, адал болуға, менмен, көр- сеқызар, дүниеқоңыз болмауға, дүние- байлыққа қызықпай өмір сүруге тиіс, сонда ғана қоғам әділ, халық тарихта ұзақ өмір кешеді деп ой толғайды. Менмендік, өркөкіректік адамды аздыратын қасиет. Кейбір хикметтерінде өзінің бүкіл болмысымен топыраққа айналғандығын білдіретін символдық ұғымдар қолданылады: «Басым топырақ, өзім топырақ, тәнім топырақ; Хаққа қауышар ма екем деп рухым муштақ». Ясауи дүниетанымында әулие даңғыл жол, өйткені ол халқына жақсы мен жаманның, ақиқат пен жалғанның ара- сын айыруга жөн сілтейтін, Алла рақ- метінің қоғамдағы көрінісі болып табы- латын дана тұлға.Ясауидің даналық ойлары Абай ойларымен үндеседі. Ол адамды бес нәрседен сақтандырады: 1. Алланың ақ жолын мойындамаудан сақтан. 2. Менмен тәкаппар болма. 3. Дүние-мүлік үшін арыңды сатпа. 4. Арамдықтан аулақ бол. 5. Еріншек болма. Түркітанушы ғалым Н.Келімбетов А.Ясауидің «Даналық кітабындағы» ілім туралы: «Ақынның «Даналық кітабы» ат- ты жыр жинағы арқылы қарапайым халық ислам әлемімен, сол дәуір үшін ілгерішіл саналған сопылық ағымның философиялық ой-пікірлерімен танысты. Әділдік жолына түсу, ақиқатты іздеп табу, адамның рухани өмірінің таза болуы сияқты құбылыстарды Ахмет Ясауи ислам дінінің шарттары арқылы түсіндіруге әрекет жасады. Соның өзінде ақын әлеуметтік қайшылықтар мен теңсіз- діктерді сынап, халық мүддесін ескергісі келмеген тәкаппар жан- дарды әшкерелеп отырады», дейді. А.Ясауи өзінің өмір жолын түйіндей келіп, бұл өмірде ақи- қаттан артық қасиет жоқ деген қорытынды жасайды: Қожа Ахмет, басыңды елге ие біл, Ақиқатты ары таза сүйе біл. Дүниеқорлар кетсін бықсып өзімен, Халық қана дүниеге ие бұл. Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Ясауи «Әзіреті сүлтан» атанып, басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Те- мір күмбезді сағана салдырады. Ясауидің дүниетанымы, ілімінің мәні мен маңызы «Диуани Хикмет», «Миратул Қулуб», «Пақыр- нама» сияқты мұраларынан көрінеді. Қожа Ахмет дүниетанымы- ның мәні «адамның өзін-өзі тануы» арқылы «Хақты ақиқатты тануы». Ахмет Ясауи туындылары ортақ мұра. бүкіл түркітілдес халықтарға пікір, дәлел,мысал, қорытынды жаз
Кожа Ахмет Ясави — выдающийся поэт и мыслитель, чье имя стало известным в исламском мире благодаря его внесению в развитие туркестанской суфийской традиции и религиозного просвещения. Он родился около 1103 года в городе Туркестан (тогда Ясы) и провел свою жизнь, стремясь к познанию и духовной целостности.
Позиция и значение Кожа Ахмета Ясави:
Духовное наследие: Ясави считается основателем туркестанской суфийской традиции. Его произведения, такие как «Диуани Хикмет» (Книга мудрости), исследуют тему саморазвития, внутреннего роста и близости к Богу. Через свои стихи он подчеркивает важность знаний и мудрости, нагружая их философским содержанием.
Социальный и культурный контекст: В своих хикметах Ясави затрагивает общие человеческие ценности, такие как доброта, справедливость и милосердие. Он призывает людей быть терпимыми друг к другу и не придавать значения материальным благам. Это особенно важно в контексте его времени, когда общество сталкивалось с социальной и экономической нестабильностью.
Актуальность учений: Учи Ясави актуальны и в современном мире. Его философия, основывающаяся на идее «человека как источника истинного знания», вдохновляет людей стремиться к самосознанию и нравственному развитию. Он также подчеркивает, что истинное богатство заключается в духовной целостности, а не в материальном благосостоянии.
Символическая значимость: Ясави использует символизм и метафоры, чтобы донести свои идеи до читателей. Например, он сравнивает человека с землей, на которой растет истинная мудрость. Это подчеркивает, что корни человеческой души находятся в его естественной природе, и для достижения духовного просветления необходимо копать глубже в своем внутреннем мире.
Проблемы и критика общества: В своих произведениях Ясави не только возвеличивает духовные ценности, но и критикует недостатки тех, кто находится у власти. Он указывает на пренебрежение интересами общества со стороны правителей, порождением которых являются социальные проблемы и злоупотребления.
Вывод:
Кожа Ахмет Ясави — значимая фигура в истории исламской философии и туркестанской культуры. Его учения являются не только духовным наследием для народов тюркского мира, но и универсальным посланием о роли человеческой мудрости и человечности в построении справедливого общества. Настоящая ценность его творчества заключается в том, что оно вдохновляет нас стремиться к внутренней гармонии, высокому нравственному уровню и взаимопомощи в нашем обществе.
