Алыстан сермеп, Журектен тербеп, Шымырлап бойга жайылган. Киуадан шауып, Кисынын тауып, Тарыны жетіп кайырган - Толтауы токсан кызыл тіл, Сейлеймін десен езін біл. Откірдін жузі,…
Алыстан сермеп, Журектен тербеп, Шымырлап бойга жайылган. Киуадан шауып, Кисынын тауып, Тарыны жетіп кайырган - Толтауы токсан кызыл тіл, Сейлеймін десен езін біл. Откірдін жузі, Кестенін бізі, Орнегін сендей сала алмас. Білгенге маржан, Білмеске арзан, Надандар баһра ала алмас. Киналма бекер, тіл мен жак, Кенілсіз кулак - ойга олақ Басында ми жок, Озінде ой кок, Кулкішіл керден наданный. Кеп айтса кенді, Журт айтса болды - Одеті надан адамнын. Бойда кайрат, ойда көз Болмаган сон, айтпа сөз Кайнайды канын, Ашиды жанын, Мінездерін коргенде. «Жігерлен, сілкін, Кайраттан, беркін», - Деп насихат бергенде, Уятсыз, арсыз салтынан, Калтып кетер артынан... ...Болмасын кекшіл, Болсайшы кепшіл, Жан аямай косіп кыл. Орынсыз ыржан, Болымсыз кылжан Бола ма деулет, несіп бул? Енбек кылсан, ерінбей - Тояды карнын тіленбей. Егіннін ебін, Сауданын тегін, Уйреніп, ойлап, мал ізде. Адал бол, бай тап, Адам бол, мал тап, Куансан, куан сол кезде. Бірінді, казак, бірін дос - Кормесен, істін бері бос. Малынды жаута, Басынды дауга, Кор кылма, корта, татулас. Отірік, урлык, Укімет зорлык Курысын, кезін ашылмас. Уятын, арын оянсын, Бул сезімді ойлансын. Тамагы токтык, Жумысы жоктык, Аздырар адам баласын. Таласы боска, Жау болыш доска, Кор болыш, курып барасын. Отірік шагым толды той, кінер уакытын болды гой. Бір кісі мынга, Жөн кісі сұмға Әлі жетер заман жок. Кадірлі басым, Кайратты жасым, Айгаймен кетті, амал жок. Болмаска болып кара тер, корлыклен откен ку емір. Білгенге жол бос, Болсайшы кол бос, Талаптын демін татуга. Білмеген сокыр, Кайгысыз отыр, Тамагы тойса жатуга. Не ол емес, бул емес, Менін де кунім - кун емес. Гылымды іздеп, Дуниені коздеп, Екі жакка унілдім. Кулагын салмас, Тілінді алмас, Кеп наданнан тунілдім. Екі кеме куйрыгын Уста, жетсін буйрыгын. Атадан алтау, Анадан тертеу, Жалгыздык керер жерім жок. Агайын бек кеп, Айтамын ептеп, Сезімді угар елім жок. Моласындай баксынын Жалгыз калдым - тап шыным. Абай Кунанбайулынын «Сегіз аяк» өленіндегі кубылту мен айшыктаудын турлерін табыныз Олардын кызметін аныктаныз.
Абай Құнанбаевтың «Сегіз аяк» өлеңінде қолданылған кубылту мен айшықтау түрлерін анықтап, олардың қызметін талдайық.
Кубылту (метафора, аналогия, символ):
«Толтауы токсан кызыл тіл» – бұл метафоралы өрнек. «Толтауы» сөзі арқылы қазақ тілінің байлығы мен әсемдігі символдалған. Тілдің әдемілігі мен ұстамдылығы, әсерлілігі көрсетілген.
«Киналма бекер, тіл мен жак» – бұл сөздерде «тіл» мен «жар» (жақ) арасында тұрақтылықтың, үйлесімділіктің қажеттілігі айтылған.
«Кеп айтса кенді, Журт айтса болды» – мұндағы «кеп айтса» мен «жұрт айтса» тіркестері арқылы көпшіліктің пікірінің күшін көрсету. Абай адамдардың қоғамдағы пікір мен ақпараттың әсерлілігін атап өтеді.
«Кулкішіл керден наданный» – бұл жерде «неден» (надан) сөзінің метафоралық қолданылуы білімсіздік пен кең мағынада надандықты білдіреді.
Айшықтау (эпитет, аллитерация, ассонанс):
Эпитеттер:
- «Откірдін жузі» – мұндағы «откір» эпитеті заттың қуаттылығын, өткірлігін білдіреді.
- «Адал бол, бай тап» – «адал» сөзі адамгершілік, тазалық ұғымдарын білдіреді.
Аллитерация: Абай өлеңінде кейбір қатарларда «к», «т», «ж» дыбыстары мен «ы» дыбысының қайталануы көрінеді, бұл ырғақты, ұйқасымды әсер береді. Мысалы: «Кинайды канын», «кашады жанын».
Ассонианс: Өлеңнің жалпы құрылымы, дыбыстар арасындағы үйлесімділікті қалыптастырып, мағыналық байланыстарды нақтылайды.
Қызметі:
- Абайдың айтқым келетіні: Кубылту мен айшықтау арқылы Абай үндестік, үйлесім, нағыз өмірдің терең мәнін көрсетеді. Сонымен қатар, ол адамдарға еңбек ету, моральдық құндылықтарды сақтау, білімді арттыру мен надандықты жеңу туралы насихаттайды.
- Эмоционалдық әсер: Абай сөздері арқылы оқырманға күшті эмоциялық әсер қалдырады, оған ой салады, куатты сезімдер тудырады.
Қорытынды:
Абай Құнанбайұлы «Сегіз аяк» өлеңінде кубылту мен айшықтауды пайдалана отырып, қазақ халқының рухани болмысын, тіл мәнін, еңбек пен адалдықтың маңыздылығын өрбітіп, қоғамды және адамзатты надандықтан арылуға шақырады.
