Би халықтың көкейіндегісін айтқан, ойын жарыққа шығарған әділет жоқшысы. Қазақтың атақты билері Төле, Қаздауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған сөз дәстүрі ғасырлар бойы үзілген емес.…
Би халықтың көкейіндегісін айтқан, ойын жарыққа шығарған әділет жоқшысы. Қазақтың атақты билері Төле, Қаздауысты Қазыбек, Әйтекеден қалған сөз дәстүрі ғасырлар бойы үзілген емес. Ш. Уәлихановтың: «Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған өкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес, тек сот ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болған. Би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар екендігін халық алдында сан рет дәлелдеген. Ондай адамдардың атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне мәлім болып отырған», деген сөздерінен би халықтың көкейіндегісін айтқан, жарыққа шығарған әділет жоқшысы екенін танимыз. Кезінде Ахмет Байтұрсынұлы: «Әділ билердің қолындағы билік қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді», деді. Демек, бұл қастерлі мұра - шешендікпен айтылған билер сөзі ұмытылмайды, қай кезде болса да халық жадында. В) Қосымша әдебиеттерді пайдалана отырып, «Би-шешендердің сөздері тәлім-тәрбие құралы» деген тақырыпта зерттеу мақаласын жазыңдар.
Би-шешендердің сөздері – тәлім-тәрбие құралы
Кіріспе
Қазақ мәдениетінде билер мен шешендердің орны ерекше. Олар тек құқықтық дауларды шешумен ғана айналысып қойған жоқ, сондай-ақ, қоғамдық мораль мен этиканың ұстыны боларлық тұлғалар ретінде танылды. Би-шешендердің сөздері халықтың тәлім-тәрбие қорын байыта отырып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіліп, бүгінгі күнге де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Бұл мақалада би-шешендердің сөздері тәлім-тәрбие құралы ретінде қалай қызмет еткеніне, олардың даналығы мен ұлағатты сөздерінің жастарға берер өнегесіне назар аударамыз.
- Би-шешендер — халықтың рухани көшбасшылары
Би-шешендер қазақ қоғамында тек құқықтық мәселелерді шешумен айналыспаған, сонымен қатар, халықтың рухани көшбасшылары ретінде танылған. Олардың әрбір сөзі, әсіресе шешендік өнері, қоғамдық пікір мен мінез-құлыққа әсер ететін маңызды құрал болды. Олардың даналық сөздері жастарға адалдық, әділеттілік, аяушылық, тәртіп сияқты қасиеттерді үйретеді.
- Шешендік өнердің тәрбиелік мәні
Шешендік өнердің негізгі мақсаты — халық арасында ақпаратты насихаттап, оларға құқықтарды, міндеттерді, өмірлік құндылықтарды түсіндіру. Билер өз сөздерінде әлеуметтік, моральдық мәселелерді көтере отырып, жастарды дұрыс бағытта тәрбиелеуге ықпал етеді. Мысалы, Төле би өзінің сөздерімен халықты әділеттілікке, бірлікке шақырса, Әйтеке би мейірімділік пен кешірімділіктің маңыздылығын білдірді.
- Тәрбие құралы ретіндегі билер сөздерінің практикалық аспектілері
Би-шешендердің сөздері практикалық аспектілермен де тығыз байланысты. Олардың даналығы мен ұлағатты айтулары тұрмыстық жағдайда, отбасында, білім беру ұйымдарында, қоғамдық орындарда моральдік-этикалық нормалардың қалыптасуына әсер етеді. Билердің пікірлері мен нақыл сөздері жастар арасында адамгершілік, адам құқықтары, қоғамдағы тәртіп мәселелерін қозғайды. Сонымен қатар, олар жастарға қиындыққа төзбеушілік, адалдық, батылдық секілді қасиеттерді дамытуға бағытталған.
- XXI ғасырдағы билер сөздерінің маңызы
Бүгінгі күні билер сөздері қазақ қоғамында маңызды рөл атқарып отыр. Заманауи жастар, интернет пен жаһандану дәуірінде өмір сүріп жатса да, ата-бабаларымыздың даналықтарына құлақ асуымыз қажет. Билер сөзі жастардың ұлттық сана-сезімін оятып, өз халқына, мәдениеті мен тарихына деген сүйіспеншілігін арттырады. Қазақ зиялылары мен ұстаздары билердің даналығын сабақтарында, қоғамдық іс-шараларда пайдаланса, бүгінгі жастарға ата-бабаларының шын жаны мен салт-дәстүрлері туралы түсінік беруге мүмкіндік туады.
Қорытынды
Би-шешендердің сөздері, біздің ұлттық құндылықтарымыз бен мәдениетіміздің негізі ретінде, жастарға тәрбие берудің маңызды құралдарының бірі болып табылады. Олардың даналығы мен философиялық көзқарастары қазіргі қоғамдағы әлеуметтік және этикалық мәселелердің шешіміне ықпал ете алады. Осылайша, билердің сөздері мен нақылдары әрқашан біздің ұрпағымыздың жүрегінде орын алып, тәлім-тәрбие беретін мәңгілік мұра болып қала бермек.
