Алыста не алыс? Байдалы қартайып, үйден шықпай күндіз-түні төсекте жататын болды дегенді естіп, Мұса мырза іздеп келіпті. Байдалы шешен қараша үйінің ішінде бөстекке оранып жатыр…
Алыста не алыс? Байдалы қартайып, үйден шықпай күндіз-түні төсекте жататын болды дегенді естіп, Мұса мырза іздеп келіпті. Байдалы шешен қараша үйінің ішінде бөстекке оранып жатыр екен. Мұсаның қолын алып, жөнін сұрап амандасыпты да, көріліктің жайын айта беріпті. Ой, көрілік-ай, сөздің өзі оянбайды, заманым өтті ғой! жеп, таңертең жүрмек болады. бала, тербетсе оянады, тербетпесе дей беріпті. Мұса қонып, қонақасын Е, шырағым, еліңе не айтып барасың?- депті Байдалы. Мен не айтайын, ел ағасы болған Байдалы еді, енді көрілікпен алысып жатыр екен деймін дағы, - депті Мұса. Шырағым, оның рас. Үш ауыз сөз сұрайын, соны шешіп беріп кетші, дейді қарт. Мұса: Айтыңыз, дейді, сонда Байдалы қарт: Алыста не алыс? Жақында не жақын? Тәттіде не төтті? дейді. Мұса ойланып отырып: Жер мен көктің арасы алыс, кісіге туыс жақын, бала төтті, депті. Сонда Байдалы қарт басын көтеріп: -Балам, ақылың өлі алқымыңнан асқан жоқ екен. Білімді мен білімсіздің арасынан алыс жоқ, жаннан төтті жоқ. Бала қанша жақсы болса да, жан шығарда адамның өз жанынан төтті жоқ. Жақында ажал жақын, деген екен. Ә) Оқылым мәтінін негізге алып, ары қарай өз ойларыңмен жалғастырып жазып көріңдер. Қаттыда не қатты? Жұмсақта не жұмсақ? Қарада ең қара не? Ақтардың ағы не? Ащыда не ащы? Тереңде не терең? Жеңілде не жеңіл? Арсызда не арсыз?
Бұл мәтіннің аясында, философиялық ой жүгірту арқылы, адамның өмірінің терең мәні мен сезімдерін анықтауға болады. Байдалы қарт пен Мұсаның диалогы, өмірдің мәні мен өткіншілігін, білім мен ақылдың қадірін көрсетеді. Олай болса, берілген сұрақтарға өз ой-толғамдарымызды білдірейік:
Қаттыда не қатты? - Адамның мықты ерік-жігері. Қиындықтарға төзімділік – ең қатты нәрсе. Сенім мен күш-жігер қиын сәттерде адамды жеңіп шығара алады.
Жұмсақта не жұмсақ? - Адамның жүрегі. Жүрек аман-саулығын, сүйіспеншілігін, мейірім мен жанашырлығын алып жүреді. Оны жұмсарту өмірдің аса маңызды бағалауындағы қасиеттер.
Қарада ең қара не? - Ненің қараңғылығы. Адамның бейшаралығы мен зұлымдықты білдіретін нәрселер. Шын мәнінде, қараңғы мен зұлымдықтың арасында адасу өмірдегі ең ауыр сынақ.
Ақтардың ағы не? - Адалдық пен шынайылық. Адамның жанының жарығы, адалдық пен ақтық – өмірдің ақ жолында жүрудің ең маңызды белгісі.
Ащыда не ащы? - Шындық. Кейде шындық ащы әрі ауыр. Өзара қарым-қатынастардағы шындық, адамның өзін-өзі түсінуі мен басқа адамдармен қарым-қатынастағы қиындықтар бұл ащының дәмін татады.
Тереңде не терең? - Адамның сезімдері мен ойлары. Олардың тереңдігі шексіз болып, өмірдің мағынасын түсінуге жетелейтін бірегей тәжірибелермен толтырылады.
Жеңілде не жеңіл? - Адамның көңілі. Көңіл көтерілсе, жеңілдік сезімі адамды бақытқа жетелейді. Өмірде сәттілік, бақыт пен сүйіспеншілікінің жеңілдігі.
Арсызда не арсыз? - Адамның моральдық құндылықтарының жоқтығы. Арсыздық адамды мақсатсыз тіршілік етуге, қоғамда теріс әсер етуге алып келеді.
Осылайша, өмірдегі әр нәрсенің терең мәні мен мағынасы бар екенін, әр сұрақтың астарында толып жатқан философиялық ойлар жатқанын түсінеміз. Байдалы қарттың сөздері бізге өмірдің мәнін тереңірек түсінуге, өзін-өзі тануға, және алдыңдағы қиындықтарға төзімді болуға үндейді.
