Қарахан мемлекеті тұсында иқталық жүйе қалыптасты. Иқтаның батысеуропалық феодалдық иелікке ұқсас екендігін дәлелдеңдер
Қарахан мемлекеті тұсында қалыптасқан иқталық жүйе батысеуропалық феодалдық жүйеге ұқсас көптеген белгілерді қамтиды. Олар мыналар:
Иемдену және меншік қатынастары: Иқта жүйесінде мемлекеттің жоғары билігі, яғни хандар мен әмірлер, жерді иемдену құқығына ие болды. Олар халыққа, әсіресе әскери қызметкерлерге, жер бөліп беріп, сол арқылы олардың адал қызметін қамтамасыз етті. Феодалдық жүйеде де жоғары лауазымды феодалдар жерді иемденіп, оны вассалдарға бөліп беруден басталды.
Әскери қызмет: Иқта иелері (иқтагерлер) мемлекеттік қызмет атқару барысында әскери қызметті де орындау қажет болды, яғни олар мемлекет қорғауында болды. Батыс Еуропада феодалдар да әскери міндеттеме алып, өз вассалдарын соғысқа шақыруға құқығы болды.
Зерттеу және шаруашылық: Иқталар шаруашылық жүйесінің бөлшегі болып, олар ауыл шаруашылығы өндірісін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Иқтагерлер ауыл тұрғындарының еңбегін пайдаланды, олардан салықтар мен басқа да міндеттемелер алды. Феодалдық жүйеде де феодалдар өз жерлерінде жұмыс істейтін шаруалардан түрлі салықтар алатын.
Құқық және міндеттемелер: Иқта иелерінің өз қолындағы жерді күтіп-ұстау мен қорғау міндеттемелері болды. Олар тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, жергілікті құқықтарды сақтауын бақылап отырды. Феодалдар да жерді басқару мен қорғау міндеттерін атқарды, сондай-ақ өз вассалдары мен шаруаларға қатысты құқықтарды иеленді.
Саяси байланыстар: Иқта жүйесі мемлекеттік билікпен тығыз байланысты болды, ал феодалдық жүйе – жергілікті билікпен. Екі жүйеде де басқару мен иелік ету жүйесі саяси лоялдылық пен адалдыққа сүйенді, яғни жер иелері мен оларға қатысты субъектілер арасында өзара мүдде мен міндеттемелер болды.
Бұл параллельдер Қарахан мемлекеті тұсындағы иқталық жүйенің батысеуропалық феодалдық иелікке ұқсас екенін көрсетеді. Алайда, екі жүйенің де өзіне тән ерекшеліктері мен даму контексті бар екенін ескеру маңызды.
