Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Түркістан қаласында орналасқан ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына…

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі Түркістан қаласында орналасқан ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауға Әмір Темір тікелей өзі қатысып, негізгі өлшемдерді анықтаған көрінеді. Кесене үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Жергілікті архитектуралық дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесене оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м, ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген кесене жобасының ерекшелігі онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу тәсілдері қолданылған. Ескерткіште күмбезді, аркалы элементтер мол. Айша бибі кесенесі ХІІ ғасырда салынған сәулет өнері ескерт-кіші. Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылында орна-ласқан. Айша бибі тарихтан белгілі Қараханның әйелі. Күмбезді Қарахан салдырған, бірақ кесенені салған сәулетші туралы нақты дерек жоқ. Пішіні шаршыланып біткен, ауданы -7, 6 * 7 ,6 м, бұрыштар бағана-тіреулер арқылы көтерілген. Кесене ортасына құлпытас орнатылған. Батыс жақ қабырға мен бағаналар оюлы ұсақ плиткалармен қапталған. Қабырғаның ортасына сүйір аркалы текше жасалып, кесене қабыр-ғаларының сыртқы беті оймыш ұсақ плиталар арқылы безендірілген. Ұсақ плиталардың шырмауық өрнегіне 60 түрлі әшекей қолданылған. Қашаумен үңгіп жасалған бұл оюлар бір-бірімен қиюласып, кесененің мақсатына лайық сәулеттік сипат, композициялық шешім тапқан. Кесене құрылысынан Темір дәуіріндегі сәулет өнерінде үлкен орын алған порталды-тақталы дәстүр айқын аңғарылады. Айша бибі кесенесі республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерт-кіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған. Арыстан баб кесенесі көне Отырар жеріндегі сәулет өнері ескерт-кіші. Бұл кесене ХІ ғасырда өмір сүрген діни көріпкел Арыстан баб мазарының үстіне салынған. Арыстан баб Түркістан халқының арасында мұсылман дінін таратушы Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы болған. Кесенеде дәлізхана, мешіт, құжырахана, азан шақыратын мұнара сияқты жеке бөлмелер бар. Кесененің ең көне бөлігі қабірхана болуы тиіс. Қазір де оның едені басқа бөлмелермен салыстырғанда едәуір биік. Қабір үстіне алғашқы белгі ХІІ ғасыр шамасында салынған. Мазар XIV ғасырда қайта жөнделген. Дәліз-қақпа маңдайшасына мәрмәр тақта қаланып, бетіне һижра³ бойынша 1327 жыл, яғни соңғы құрылыс жүрген уақыт көрсетілген. А) Мәтінде келтірілген ғылым саласына тән терминдерді қолданып, тезис жазыңдар. Ә) • Мәтінде кездесетін кірме сөздердің қай тілдік қабатқа жататынын (араб-парсы, орыс) анықтап, екі бағанға бөліп жазыңдар.