1-тапсырма. Ағаш білеушені тақтай бетімен жылжытқандағы сырғанау үйкеліс күшін анықтау. Жұмыс барысы: 1) динамометр шкаласы бөлігінің құнын және өлшеудің аспаптық қателігін (а) анықтап алыңдар; 2) трибометрді (ағаш тақтайды) горизонталь орналастырып, бетіне агаш білеушені қойыңдар да, оны динамометрге жалғап, горизонталь бағытта бірқалыпты түзусызықты қозғалтыңдар. Динамометрдің көрсеткен үйкеліс күшін аспаптық қатесін көрсетіп (Руйк һа) жазыңдар; 3) төжірибені ағаш білеуше үстіне бір, одан кейін екі жүк қойып қайталаңдар. 2-тапсырма. Ағаш білеушені зімпара (наждак) қағазының бетімен жылжытқандағы сырғанау үйкеліс күшін анықтау. Жұмыс барысы: 1-тапсырмадағы екінші және үшінші тәжірибені қайталап жасаңдар. Өлшеу нәтижелерін төмендегі кестеге түсіріңдер: Тәжірибе реті Аспаптық қателік, ha Агаш пен aram үйкеліс күші, H Агаш пен зімпара үйкеліс күші, Н Тәжірибе қорытындысына сүйеніп, мына сұрақтарға жауап беріңдер: 1) сырғанау үйкеліс күші үйкелісетін беттердің табиғатына және кедір- Бұдыр болуына тәуелді бола ма? 2) сырғанау үйкеліс күшін қандай тәсілдермен арттыруға және азайтуға олады?

1-тапсырма. Ағаш білеушені тақтай бетімен жылжытқандағы сырғанау үйкеліс күшін анықтау.

Жұмыс барысы

1. Динамометр шкаласы бөлігінің құнын және өлшеудің аспаптық қателігін анықтау:

   • Динамометрдің көрсеткішін қолдана отырып, шкаланың бөлігінің құнын бағалаңыз. Аспаптың дәлдігі, мысалы, ±0.1 Н (нютоны) болуы мүмкін.

2. Трибометрді (ағаш тақтайды) горизонталь орналастырып, ағаш білеушені қойыңыз:

   • Ағаш білеушені горизонталь деңгейде орналастырылған тақтай бетіне қойып, динамометрді ағаш білеушеге жалғайсыз.

3. Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс орнатыңыз:

   • Ағаш білеушені динамометрдің көмегімен горизонталь бағытта баяу жылжытыңыз. Динамометрдің көрсеткен үйкеліс күшін, аспаптық қатемен бірге, тіркеңіз.

4. Тәжірибені жүкпен қайталау:

   • Ағаш білеушенің үстіне бір жүк, содан соң екі жүк қойып, тәжірибені қайталаңыз. Әрбір эксперименттің нәтижесін жазып алыңыз.

2-тапсырма. Ағаш білеушені зімпара (наждак) қағазының бетімен жылжытқандағы сырғанау үйкеліс күшін анықтау.

1. 1-тапсырмадағы тәжірибелерді қайталаңыз:
   • Ағаш білеушені зімпара қағазының сызықты бетінде қозғалысқа келтіріңіз. Динамометрдің көрсеткішін және аспаптық қатені тіркеңіз.

Кестеге өлшеу нәтижелерін толтыру

Сұрақтарға жауап беру

1. Сырғанау үйкеліс күші үйкелісетін беттердің табиғатына және кедір-бұдыр болуына тәуелді бола ма?

   • Иә, сырғанау үйкеліс күші беттердің табиғатына (материалдың қасиеттері) және кедір-бұдыр болуына (атай демесек, беттердің тегістігі мен өңделуі) байланысты. Мысалы, тегіс бетпен қозғалатын дене мен кедір-бұдыр бетте қозғалатын дене арасындағы үйкеліс күшінің айырмашылығы болады. Кедір-бұдыр беттерде үйкеліс күші көбейіп, дененің қозғалысына кедергі келтіреді.

2. Сырғанау үйкеліс күшін қандай тәсілдермен арттыруға және азайтуға болады?

   • Арту тәсілдері:
     • Жүк қосу: дене үстіндегі жүктің массасын арттыру.
     • Материалдың кедір-бұдырлығын арттыру: беттердің өңделуін өзгерту немесе арнайы материалдар қолдану (мысалы, зімпара).
   • Азайту тәсілдері:
     • Сырғанау бетінің тегістігін арттыру: тегістеу немесе майлау.
     • Жүк қосу: қолданылған жүктің массасын азайту.

Осылайша, тәжірибелер арқылы үйкеліс күшінің қалай өзгеретінін және оған әсер ететін факторларды зерттей аласыз. Жұмысыңызда сәттілік тілеймін!