Жадидшілдік котамдык-саяси арым ретінде. Кілт сездер: Алдынты параграфта ХХ гасырдын бас кезіндегі • улт-азаттык курес • жадидшілдік • панисламизм • пантуркизм • автономия • конституция казак улт-азаттык козралысы кешбасшыларынын бір тобы жадидтер (жадидшілдер) болгандыты ту- ралы айтылды. Олар жадидизм деген атау алган мусылман елеміндегі (эсіресе Ресей империясынын мусылмандары арасындаты) реформашыл когам- дык-саяси козгалысты жактастары еді. Жадид сезі араб тілінен «жаца» деген матынаны білдіреді, сондыктан жадидшілдікті исламный ішінде жаца реформалар жургізушілер козгалысы ретінде тусіндіруге болады. Не-гурлым тар марынасында жедидшілдік мусылман мектебін жанарту, жана діс бойынша окыту ушін куресетін козгалысты білдіреді. Сондыктан Казак даласында (Далалык елке жене Туркістан елкесінде) XX расырдын бас кезінде пайда болган жаца улгідегі мусылман мектептерін «жана едісті мектептер» деп те атайды. Ресейдегі жадидизм мен баска елдердегі осы тектес реформашыл козгалыс, панисламизм аясында мусылмандык білім беру реформа-сы ушін козгалистар ерістеді. Реформа мусылмандар университет терде окуын жаластыруы жане дорігер, инженер, адвокат жене т.б. мусылман-мамандарды кальптастыруы ушін білім жуйесіне шетел тілдерді, математика, география, жаратылыстану гылымдарын енгізуді кездеді. Сонымен катар XIX гасырдын соцынан бастап мусылман газеттері мен журналдары, агартушылык мазмундары кітаптар мен кітапшалар шытарыла бастады. Прогресс пен жантыртудын жактастары бола отырып, жедидтер халыкка білім беру мен медени, экономикалык жане алеуметтік салалардагы артакалушылыкты жою, улттык ка- питалды (улттык буржуазияны) дамыту, ейелдердін тенкукыктыры ушін куресті. Саяси жарынан жедидтер конституциялык-парламенттік курылысты (республиканы) жактады. Назар аударындар! Ждидизм дін мен агартушылыкты біріктірді. Исламта карсы багытталган жок, исламнын ішіндегі козгалыс болды. Кырым татарларыны котамдык кайраткері жене публицист Ис-маил Гаспринский жадидшілдіктін негізін калады. Ол 1883 жылдан бастан бірінші туркітілдес газет «Терджиманды» («Аудармашы») шытара бастады. Онын материалдары букіл дуниежузіндегі мусылман агартушылык басылымдарында кайта басылып шыга отырып, Казакстанга да енді. Исмаил Гаспринский либералдык кезкарастарды устанды, когам прогресін, эртурлі дін адамдарынын арасындагы конфессиялик бейбітшілікті жактады. Онын беделі оте жотары бол-ды, ал идеялары Ресей мусылмандарынын арасында, онын ішінде казактардын ішінде де кен таралды. Сол дурде панисламизимен катар ислам елеміндегі панэтникалык козгалыстардын бірі пантуркизм болды. Пантуркизм Ресей империясы мен Осман империясында кен таралды. Назар аударындар! Пантуркизм - туркі халыктарын медени жене саяси біріктіруге багытталган идеология жене когамдык-саяси козгалыс. 175 Nº 1 * JA Juris Пантуркизм мусылмандарды топ- tisl тасуга шакыра отырып, панисла- мизме кайшы келді. Ойткені олар ды туркі еместерге карсы коя оты-рып, туркі мусылмандарын жалпы мусылмандардан беліп алды. Туркілер мусылмандардин кепшілігін кураган жерде панисламизм мен пантуркизм косылып кетуі мумкін еді. Мысалы, XX гасырдын бас кезіндегі Ресейдегі Мусылман съездері де, Мемлекеттік Думадаты Мусылман фракциясы да Ресей мусылман халыктарыный саяси козгалысында татарлар, башкурттар, зірбайжандар мен казактардын ба-сым болуын тудырды жене кобінесе пантуркизм болды. Ойткені туркі емес «Айкап» журнальныц бірінші мусылмандар екілдігі елсіз еді. немірі Алрашкы сатінен-ак пантуркизм жалпытуркілік тілді тануда Туркия мен турік тілінін басым болу мэселесіне кезікті. Кырым татары Исмаил Га-спринский немесе азірбайжан жадидтері ушін бул медени жене тілдік жакындыгына байланысты кабылдауга турарлык болса, кыпшак немесе карлук диалектілері ушін анагурлым курделі болды. Орталык (Орта) Азияда пантуркілік идеялар кец тарай койган жок. Ойткені жергілікті жадидтердін (М.Бехбуди, А.Фитрат) ортак деби тілі узак уакыт бойы парсы тілі' больш калды жане ортак туркі тілі болган жок (мундай тілді ортагасырлык шагатай тілі негізінде жасау эрекеттері болса да). Солай болганымен де, пантуркизм идеясы 1917-1918 жылдардагы Туркістан (Кокан) автономиясынын негізі болды. Жадидшілдік жоне ултшылдык. Коптеген елде зияткер-прогрес-шілдердін мусылмандык реформашыл козгалысы улттык козгалыспен косылып кетті (жас туріктер, жас ирандык, жас аугандык, жас бухаралык козгалыстар). Казакстанда да дел осылай болды. Бул жерде жадидтер, сіресе Ресейдегі 1905-1907 жылдардагы револю- циядан кейін улт-азаттык козгалысты кешбасшыларына айнал- ды. Улт-азаттык козралыс - тек карулы емес, сондай-ак орасан зор агартушылык, жумые, медениет ерісіндегі курес. ХХ гасырдын бірінші ширегінде улттык зиялы кауымнын негізін курады. Казак жедидтері заманауи казак едебиетініц, сіресе прозанын (М.Дулатовтын «Бакытсыз Жамал» (1910 .), С.Кебеевтін «Калынмал» (1913 ж.) романдары) жане драматургиянын, сондай-ак заманауи енердін бастауында турды. Казак жадидтерінін 1907 жылдан 1917 жылта дейінгі кезенде улттык сананы сіруге багытталган басты куралы мерзімді баспасез еді. 1911 жылдан бастап Троицкіде «Айкап» журналы шыгарыла бастады. Онын редакторы жене идеялык жетекшісі Мухамеджан Сералин болды. Журнал казак деби тілінін дамуына септігін тигізді жене керкем туынды-лармен бірге этнография, тарих жене фольклор бойынша зерттеулер жарилады. Білім беруді реформалау саласындаты жедидтік идеяларды насихаттады, Казакстан ушін манызды аграрлык маселені талкылады. Казак баспасезі мен деби тілінін дамуында, агартушылык, реформашыл жане улттык кезкарастарды насихаттауда 1913-1918 жылдары Орынбор мен Торгайда А.Байтурсынулыны редакциясымен, О.Бекейхан мен М.Дулатовтардын белсенді катысуымен шыккан «Казак» газеті ерек- ше рел аткарды. Бул газет 1917 жылы «Алаш» партиясынын ресми органына айналды. Олихан Бекейханнын саяси кезкарастары. Э. Бекейхан сол тустаты казак, зиялы кауымыный арасындагы ен белгілі батыешыл болды. Баска да казак агартушылары сиякты, еуропалык, білім алган ол батыстык либералдык идеялардын ыкпалында болды жене 1905-1907 жылдардаты революция кезенінде Ресейдін саяси еміріне белсене катысты. О.Бекейхан 1905 жылы Ресейдін конституциялык- демократиялык партиясына (кадеттер партиясына) кірді. Ол алашкы жылдары партия жарилаган либералдык-демократиялык, кундылыктар улттык маселенін аділ шешімін, атап айтканда, Ресей курамындары барлык ірі этнос ушін автономия Элихан Бекейхан куруды білдіреді деген сенімде болды. Назар аударындар! Элихан Бекейхан болашак демократиялык Ресей курамындагы казак автономиясын жактады. Автономия дегеніміз - каржыны баскаруды коса алганда, ез парламенті мен езін-езі баскару мумкіндігі жене білім, мадениет маселелерінде толык дербестік алу. Барлык жадидтер сиякты Э.Бекейхан патшалык курылыс, монар- хия казактардын улт азаттырына тоскауыл болды дей отырып, Акпан революциясын куанышиен карсы алды. Ол Уакытша укіметтін Торгай облысындаты комиссары да болды. Казак улт-азаттык козгалысынын, кейін «Алаш» партисынын саяси багдарламасын жасап шыгарган букілказактык съездер Р.Бекейханнын басшылыгымен отті. Кадеттердін автономия идеяларын толыктай тусінбеуі жане олардын Ресей импе-рисын Ресей Республикасы турінде сактау ниеті О.Бекейханнын ка- деттер партиясы курамынан шыруына себеп болды. Бул 1917 жылы желтоксанда «Алаш» партиясын куруына, Алашорда автономиясын жарилауына акелді. Ресей Курылтай жиналысына сайлаудын алдында, 1917 жылы 21 карашада жарилантан «Алаш» багдарламасы Ресей федеративтік республикасыны курамындаты аумактык-улттык автономиялардын (автономиялык республикалардын) курылуын карастырды. Олардын біреуі Казак автономисы болуы тиіс еді. Оз курылымы бойынша партия бардарламасы еуропалык мемлекеттердін конституциялык, кужаттарын еске салды. Ол мемлекет курылысыные федеративтік каридатын, ултык автономилар куруды, тендей ултык окілдік пен тілдердін тенкукыктылырын, жалпыта бірдей сайлау кукырын, биліктін уш тармакка белінуін, либералдык-демократиялык бостандыктарга кепілдік берілуін, діннін, мемлекеттен белінуін (секуляризм кагидатын) камтыды. Осылайша, О.Бекейхан мен онын серіктестері Казакстаннын шектеулі улттык-мемлекеттік егемендігі нысанындаты улттык езін-езі баскаруын жактады. Кептеген либералдык кундылыктар мен секуляристік идея- лардан айырмашылыты тауелсіздік идеясы (автономия нысанында болса да) карапайым казактардын арасында кен колдаура ие болды. Бул Азамат сорысы кезінде корініс берді. Барлыбек Сыртанов жасаган бірінші казак Конституциясынын жо-басы. «Алаш» бардарламалык кужаттары даярланганнан бірнеше жыл бурын, 1911 жылы шырыстанушы жене публицист Барлыбек Сыртанов «Казактар елініц жартысы» атты кужат жобасын азірледі. Б.Сыртанов Букілказактык съезд шакырылуын жактады. Ол казактарта орыс укіметі тартып алган жерлерді кайтарып беру маселелерін шешуі жене казактар мен орыстардын тен кукыктарын жарилады тис болды. Э. Бекейханныц автономиялык багдарлама- сынан айырмашылыты Б.Сыртановтын Жаргысы (Конституция жобасы) Казакстаннын Ресей курамынан шыруын жене тауелсіз Казак Республи- касын куруды кездеді. Жаррынын негізгі идеясы Казакстанныц саяси туелсіздікке автономия ретінде емес, Ресей империсыные доминионы ретінде ие болуы еді. Казакстанные сырткы саясатта Ресей Барлыбек Сыртанов 178 камкорлыгында калуы, ал ішкі саясатта толыктай дербес болаты-ны уйгарылды. Жаргы баптарынын бірінде теуелсіз Казакстанда биліктін уш дербес тармагы: зан шыгарушылык, аткарушылык жене сот билігі болатыны керсетілген. Жарты сот билігінін тауелсіздігіне ерекше назар аударды. Жаргыда зан алдында барлык адамнын тендігі мен жекеменшікке кукыры туралы либералдык каридалар болды. Жартынын кейбір ережелері «Алаш» багдарламасына енгізілді. Қысқаша мазмұндамасы