Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра, ауа райы жақсы еді (С.Шаймерденов); Хат танымайтыны болмаса, жігіттің сарбазы болайын деп тұр (Ғ.Мүсірепов); Шындықтың жүзі қанша суық…

Синтетикалық талдау — бұл сөйлемнің құрылымын, сөздердің грамматикалық формаларын, морфемдық құрылымын және синтаксистік байланыстарын зерттеу. Синтетикалық талдау кезінде әр сөйлемнің құрамындағы сөздер мен олардың рөлі қарастырылады.

Сөйлемдерге синтетикалық талдау:

1. Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра, ауа райы жақсы еді (С.Шаймерденов);

   • Күздің - зат есім, жекеше, түсінік (күз) + тәуелдік жалғауы (-дің).
   • санаулы - сын есім, сапа белгісін білдіреді (санның шектеулігі).
   • күндерінің - зат есім, көпше, тәуелдік жалғауымен (-нің).
   • бірі - зат есім, жекеше, санды белгілеу.
   • бола - етістік, шектелу немесе себептілік мәнін білдіретін көмекші етістік.
   • тұра - етістік, өңделген түрі, жағдайда немесе себеп-салдар шендерімен байланысты.
   • ауа - зат есім, жекеше, табиғи элемент.
   • райы - зат есім, жекеше, ауа-райы.
   • жақсы - сын есім, көңіл күй мен жағдайды білдіреді.
   • еді - етістік, өткен уақыт формасы.

   Талдау: Сөйлемде күз мезгіліндегі ауа-райының жақсы екені айтылған, сөйлемнің негізгі бөлігі - "ауа райы жақсы еді". Қосымша, "бола тұра" тіркесі уақытша немесе себеп ретінде қызмет етіп тұр.

2. Хат танымайтыны болмаса, жігіттің сарбазы болайын деп тұр (Ғ.Мүсірепов);

   • Хат - зат есім, жекеше, хабарлама.
   • танымайтыны - етістік, теріс форма, оқиғаның болмауын білдіреді.
   • болмаса - етістік, теріс беттеу.
   • жігіттің - зат есім, жекеше, тәуелдік жалғауы (-тің).
   • сарбазы - зат есім, жекеше, әскери қызметкер.
   • болайын - етістік, қалауға немесе ниет білдіруге арналған форма.
   • деген - көмекші етістік, мақсат немесе себепті көрсету үшін.
   • тұр - етістік, тіркелу.

   Талдау: Бұл сөйлемде жігіт хат танымаған жағдайда, оның сержанты болу ниетінің барлығы жайында айтылады. Негізгі ой - жігіттің шешімі мен оған қатысты жағдай.

3. Шындықтың жүзі қанша суық болса да, тура қарауымыз керек (Т.Ахтанов);

   • Шындықтың - зат есім, жекеше, тәуелдік жалғауы.
   • жүзі - зат есім, жекеше, бет немесе көрініс.
   • қанша - сандық белгі.
   • суық - сын есім, жоғарыда аталған шындықты сипаттайды.
   • болса - етістік, шартты формасы.
   • да - қосымша, жағдай немесе арнайы шектеу.
   • тура - сын есім, дұрыс, дәл.
   • қарауымыз - етістік, ниет білдіру.
   • керек - көмекші сөз, міндеттілік формасы.

   Талдау: Сөйлемнің негізгі идеясы - шындықтың қиындықтарына қарамастан, оған тура қарау қажеттілігі. "Шындықтың жүзі суық болса да" тіркесі шындықтың ауырлығы мен мәселесіне қатысты пікір білдіреді.

4. Балалық мінезі әлі қалмағанмен, өзін үлкен адамдарша ұстағысы келеді (С.Мұқанов).

   • Балалық - сын есім, баланың ерекшелігін білдіреді.
   • мінезі - зат есім, жекеше, сипаттама.
   • әлі - уақыт көрсеткіші, әлі күнге дейін бар.
   • қалмағанмен - етістік, теріс форма; өткеріп кеткен жағдай.
   • өзін - орынбасар, өз ағымын білдіреді.
   • үлкен - сын есім, жас ерекшелігі.
   • адамдарша - зат есім, адам тәрізді.
   • ұстағысы - етістік, қалаудың белгісі.
   • келеді - етістік, ниетті білдіреді.

   Талдау: Сөйлемнің мағынасы - қандай да бір балалық мінезі болмаса да, адам үлкендердей өзін ұстау әрекетінде. Негізгі идея - ересек өмірдің талаптарын қабылдау мен орындау.

Қорытынды:

Берілген төрт сөйлемде сөздер мен фразалар өзара тығыз байланысты, әр сөйлем өз идеясын білдіреді. Синтетикалық талдау сөйлемдердің құрылымын түсінуге көмектеседі, сонымен қатар олардың мағынасын ашады.