Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра, ауа райы жақсы еді (С.Шаймерденов); Хат танымайтыны болмаса, жігіттің сарбазы болайын деп тұр (Ғ.Мүсірепов); Шындықтың жүзі қанша суық болса да, тура қарауымыз керек (Т.Ахтанов) Балалық мінезі әлі қалмағанмен, өзін үлкен адамдарша ұстағысы келеді (С.Мұқанов). Осы 4 сөйлемге синтетикалық талдау

Синтетикалық талдау — бұл сөйлемнің құрылымын, сөздердің грамматикалық формаларын, морфемдық құрылымын және синтаксистік байланыстарын зерттеу. Синтетикалық талдау кезінде әр сөйлемнің құрамындағы сөздер мен олардың рөлі қарастырылады. ### Сөйлемдерге синтетикалық талдау: 1. **Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра, ауа райы жақсы еді (С.Шаймерденов);** - **Күздің** - зат есім, жекеше, түсінік (күз) + тәуелдік жалғауы (-дің). - **санаулы** - сын есім, сапа белгісін білдіреді (санның шектеулігі). - **күндерінің** - зат есім, көпше, тәуелдік жалғауымен (-нің). - **бірі** - зат есім, жекеше, санды белгілеу. - **бола** - етістік, шектелу немесе себептілік мәнін білдіретін көмекші етістік. - **тұра** - етістік, өңделген түрі, жағдайда немесе себеп-салдар шендерімен байланысты. - **ауа** - зат есім, жекеше, табиғи элемент. - **райы** - зат есім, жекеше, ауа-райы. - **жақсы** - сын есім, көңіл күй мен жағдайды білдіреді. - **еді** - етістік, өткен уақыт формасы. **Талдау:** Сөйлемде күз мезгіліндегі ауа-райының жақсы екені айтылған, сөйлемнің негізгі бөлігі - "ауа райы жақсы еді". Қосымша, "бола тұра" тіркесі уақытша немесе себеп ретінде қызмет етіп тұр. 2. **Хат танымайтыны болмаса, жігіттің сарбазы болайын деп тұр (Ғ.Мүсірепов);** - **Хат** - зат есім, жекеше, хабарлама. - **танымайтыны** - етістік, теріс форма, оқиғаның болмауын білдіреді. - **болмаса** - етістік, теріс беттеу. - **жігіттің** - зат есім, жекеше, тәуелдік жалғауы (-тің). - **сарбазы** - зат есім, жекеше, әскери қызметкер. - **болайын** - етістік, қалауға немесе ниет білдіруге арналған форма. - **деген** - көмекші етістік, мақсат немесе себепті көрсету үшін. - **тұр** - етістік, тіркелу. **Талдау:** Бұл сөйлемде жігіт хат танымаған жағдайда, оның сержанты болу ниетінің барлығы жайында айтылады. Негізгі ой - жігіттің шешімі мен оған қатысты жағдай. 3. **Шындықтың жүзі қанша суық болса да, тура қарауымыз керек (Т.Ахтанов);** - **Шындықтың** - зат есім, жекеше, тәуелдік жалғауы. - **жүзі** - зат есім, жекеше, бет немесе көрініс. - **қанша** - сандық белгі. - **суық** - сын есім, жоғарыда аталған шындықты сипаттайды. - **болса** - етістік, шартты формасы. - **да** - қосымша, жағдай немесе арнайы шектеу. - **тура** - сын есім, дұрыс, дәл. - **қарауымыз** - етістік, ниет білдіру. - **керек** - көмекші сөз, міндеттілік формасы. **Талдау:** Сөйлемнің негізгі идеясы - шындықтың қиындықтарына қарамастан, оған тура қарау қажеттілігі. "Шындықтың жүзі суық болса да" тіркесі шындықтың ауырлығы мен мәселесіне қатысты пікір білдіреді. 4. **Балалық мінезі әлі қалмағанмен, өзін үлкен адамдарша ұстағысы келеді (С.Мұқанов).** - **Балалық** - сын есім, баланың ерекшелігін білдіреді. - **мінезі** - зат есім, жекеше, сипаттама. - **әлі** - уақыт көрсеткіші, әлі күнге дейін бар. - **қалмағанмен** - етістік, теріс форма; өткеріп кеткен жағдай. - **өзін** - орынбасар, өз ағымын білдіреді. - **үлкен** - сын есім, жас ерекшелігі. - **адамдарша** - зат есім, адам тәрізді. - **ұстағысы** - етістік, қалаудың белгісі. - **келеді** - етістік, ниетті білдіреді. **Талдау:** Сөйлемнің мағынасы - қандай да бір балалық мінезі болмаса да, адам үлкендердей өзін ұстау әрекетінде. Негізгі идея - ересек өмірдің талаптарын қабылдау мен орындау. ### Қорытынды: Берілген төрт сөйлемде сөздер мен фразалар өзара тығыз байланысты, әр сөйлем өз идеясын білдіреді. Синтетикалық талдау сөйлемдердің құрылымын түсінуге көмектеседі, сонымен қатар олардың мағынасын ашады.