подчеркнуть предложения, составить схему и написать тип предложения. На татарском языке
Әйе, билгеле. Түбәндәге җөмләләрне анализлыйк, шуларның һәрберсеннән төп структураны билгеләп, аларның төрен аңлатып, схемасын төзибез.
1. Кем сакыр, шул эчтән җәзаң табар. (Мәкаль)
Җөмләдәге төп структура:
Төп җөмлә — Әүвәл көйләнгән җөмлә — "Кем сакыр, шул эчтән җәзаң табар" — Бу гади җөмлә, ике кисәкле (сорауга җавап бирә):
- Кем сакыр — сорау үлчәүле рәвештә (бер ягы — соравыз)
- шул эчтән җәзаң табар — нәтиҗә
Төп структура: Сөйлем — Бәйлекле җөмлә.
Төре: Указательное, шартлы җөмлә.
Схема:
Кем сакыр, — мөстәкыйль җөмлә (сорау)
шул шул эчтән җәзаң табар — искәртү (аны тамгага алыйк)
2. Исле чеһәк үзәле дә, үсе ала бинада. (Җыр)
Җөмләдәге төп структура:
Вакыйга (гадәти җөмлә), башлыча — мәгънәви хәбәр:
- Исле чеһәк үзәле дә — шартлы хуҗалык үзәге (безнеңчә, шартлы хәле)
- үсе ала бинада — төп нәтиҗә
Төр: Гади, хәбәрле җөмлә.
Схема:
Исле чеһәк — шартлы кисәк
үсе ала бинада — төп кисәк
3. Олыхтырым дип, әрәкләргә киттек. (Р. Әхмәтҗан)
Җөмлә:
— "Олы ытрым дип," — тутырыла — шартлы кисәк (шартлау, максат)
— " әрәкләргә киттек" — төп җөмлә (факт)
Төр: Гади хәбәрле җөмлә.
Схема:
Олы ытрым дип — шартлы киңәш, максат
++ без-кә — төп җөмлә (килү хакында)
4. Җилкән асса, болыт та шул яктан килә. (Мәкаль)
Җөмлә:
— "Җилкән асса" — шартлы кушамат
— "болыт та шул яктан килә" — нәтиҗә
Төр: Указательное, шартлы җөмлә.
Схема:
Җилкән асса — шартлы өлеше
болыт та шул яктан килә — төп кисәк
5. Авам дигән агач үсез ел яши.
Җөмлә:
— "Авам дигән агач" — төп исемле хәбәр (шартлы хәбәр)
— "үсез ел яши" — нәтиҗә
Төр: Гади җөмлә, хәбәрле, мәгънәви.
Схема:
Авам дигән агач — төп кисәк
үсе ел яши — төп кисәкнең нәтиҗәсе
6. Нәрсәгә әйрәнсәң, шуны куясын. (Мәкаль)
Җөмлә:
— "Нәрсәгә әйрәнсәң" — шартлы (ни белән бәйле)
— "шуну куясын" — нәтиҗә.
Төр: Указательное, шартлы.
Схема:
Нәрсәгә әйрәнсәң — шартлы өлеш
шуну куясын — төп нәтиҗә.
7. Кем эшлими, шул ашамый.
Җөмлә:
— "Кем эшлими" — шартлы кисәк
— "шул ашамый" — нәтиҗә.
Төр: Гади, хәбәрле.
Схема:
Кем эшлими — шартлы кисәк
шул ашамый — төп кисәк.
8. Кем тырыша, шул таба.
Җөмлә:
— "Кем тырыша" — шартлы кисәк
— "шул таба" — нәтиҗә.
Төр: Гади хәбәр.
Схема:
Кем тырыша — шартлы
шул таба — төп
9. Кем җи курсата, аңы ил оятмый.
Җөмлә:
— "Кем җи курсата" — шартлы кисәк
— "аңы ил оятмый" — нәтиҗә
Төр: Гади хәбәр.
Схема:
Кем җи курсата — шартлы
аңы ил оятмый — җавап
10. Сәбыр булган әүнеҗ җәзаң табар.
Җөмлә:
— "Сәбыр булган" — шартлы (хәл китерүче)
— "әүнеҗ җәзаң табар" — төп нәтиҗә
Төр: Указательное, шартлы җөмлә.
Схема:
Сәбыр булган — шартлы көчәнеш
әүнеҗ җәзаң табар — төп нәтиҗә
Нәтиҗә:
Барлык җөмләләр — шартлы-тәмамланган җөмләләр, нигездә «шул», «та» (да) кисәкләре белән шартлы рәвештә бәйләнгән. Төрләре — шартлы җөмләләр, берәр шартны билгели һәм шуңа карап нәтиҗә әйтә.
Әгәр кирәк булса, сезнең соравыгыз буенча аерым аңлатмалар яки схемаларны төзиям!
