Сөздөрдүн ортосундагы байланыштар менен сүйлөмдөрдүн арасындагы байланыштын түрлөрүн ажырата билгиле.Бул байланыштарды айырмалоо максатында даяр тексттердин үлгүлөрүн пайдаланыла.Суломдордун байланышуу жолдорунун ишке ашуусунда көбүнчө 1-сулом 2-суйломго,3-суйлом 4-суйломго негиз боло тургандыгына көңүл бургула. Удалааш байланыштагы текст түзгүлө.

Кыскача түшүндүрүү (7-класс үчүн, Понять цели менен адаптацияланган) - Задача түшүндүрүлдү: сөздөрдүн ортосундагы байланыштарды жана сүйлөмдөр арасындагы байланышты айырмалап түшүндүрүү. Максат — тиешелүү байланыш түрлөрүн түшүнүп, алардын айкалышында жазып көрсөткөн текст түзүүгө үйрөнүү. - Сүйлөмдөр арасындагы байланыш (текст cohesion) негизинен сөздөрдү жана сүйлөмдөрдү логикалык жана грамматикалык жолдор менен байланыштырат: мисалы, орфоэпиялык жана маани байланыштары, көрсөтүүчү зайчылар, местоимениялар жана союздер аркылуу. - Удалааш байланыш (координация) — негизги түшүнүк: бирдей маанидеги же теңдиктук маани жүктүү бөлүктөрдү (сүйлөмдөрдү же сөздөрдү) бириктирип, алардын ортосундагы байланышты байытуу. Кыргыз тилинде координация союздер аркылуу жүзеге ашат (жана, же, да, дагы жана башкалар). 1) Түшүндүрүүчү багыт (почему жана кандай): сөздөрдүн ортосундагы байланыштар - Маңыздуу түрлөр: - Координация (удаалаш байланыш): бирдей маанидеги сөздөрдү же сүйлөмдөрдү бириктирип, тең маани же айкалышты камсыз кылат. Союздер менен байланышат: жана, же, да, дагы, менен жана башка. - Подчинение (баскыч байланышы): бир сөз же бөлүк өзүнө башкалаган сүйлөмдү же бөлүктү кошуп турат (мисалы, себептик, убакыттык же максаттык байланышка карай). Бул учурда негизги сүйлөм жана окуяны толуктаган жарым сүйлөмдөр керек болот. - Сөздөрдүн ортосундагы байланыштар өз кезегинде: - Синтаксикалык (грамматикалык) байланыштар: көпчүлүгү координация же подчинение түрүндө болот. - Семантикалык байланыштар: synonymia, антонимия, коллокациялар ж.б. (мааный сунушу). 2) Сүйлөмдөр арасындагы байланыштын түрлөрү - Координационная байланыш (удаалаш): сүйлөмдөр тең маани принципинде бирге турат; бири-бирин толуктап, бир темадагы идеяны узартат. Координацияда негизги союздарды пайдаланабыз: жана, же, да, дагы, менен. - Контекстүү / линк каршы көрсөтүүчү байланыштар: местоимениялар, аныктоо сөздөрү, көрсөтүүчүсү "бул", "мындай", "ошондон кийин" ж.б. аркылуу сүйлөмдөр бири-бирине көз караш менен бөлүнүп турат. 3) Практикалык үлгү:udaалаш (координация) байланыштагы текст түзүү Бул жерде 1-сүйлөмдөгү идея 2-сүйлөмгө, 3-сүйлөмдөн 4-сүйлөмгө координациялык байланыш аркылуу негизделгендей формада жазылган текстти сунуштайм. Төмөнкү текст координация колдонулган үлгү: Текст (удаалаш байланыштагы текст): - Күн нуру чыды, жана аба жылынып, адамдар жайсаң жүрүшөт. - Балдар паркте ойноп жатышты, жана көргөндөрүн ыйгарым укугунан сыртта күлөшөт. - Мугалим түшүндүрдү, жана окуучулар түшүнгөнүн тактагансып жооп кайтурушту. - Айрым балдар үйгө тапшырманы аткаргысы келип калды, жана өзгөлөрү ушул саатта котролдоо тапшырмасын даярдашты. Бул текстте: - Биринчи сүйлөмдө өздүк сүйлөмдүн эки бөлүгү координация аркылуу байланып жатат: "күн нуру чыды" жана "аба жылынып" бирдиктүү ойду күчөтөт. - Экинчи сүйлөмдө да "паркте ойноп жатышты" жана "көргөндөрдү күлөшөт" эки негизги ойду координациялайт. - Үчүмө сүйлөмдө да ушундай координация бар. - Төртүнчү сүйлөмдө да координация аркылуу эки ой бири-бирин толуктап жатат. Эмне үчүн ушундай бапташуу керек? - Координация аркылуу текст бириктерилгенде идеялардын агымы катаал эмес, тийиштүү жерлерде күчөтүлүп, окурманга логикалык жол менен жетет. - 1-сөздөн 2-сөзгө, 3-сөздөн 4-сөзгө негиз болушу каралганда, тексттин клиптик туура жүрүшү оңой көрүнөт—бул "удаалаш байланыштагы текст түзүш" түшүнүгүн практика жүзүндө көрсөтөт. 4) Өзүмчө практыкалык тапшырма (калың түшүндүрүү үчүн) - Өзүңүз координациялык текст түзүп көргүлө: 4-6 сүйлөмдөн турган текст болсун. 1-2 сүйлөмдө идея координация менен бириксин (жалпы тема жөнүндө): андан кийин 3-4-5-6 сүйлөмдөрдө ошол теманы тереңдетип, дагы координацияны колдоноңуз (биринчи бөлүк экинчи бөлүккө, үчүнчү бөлүк төртүнчү бөлүккө синхрондуу жол менен байланышса жакшы). - Маалымат үчүн суроолор: - Сүйлөмдөр арасындагы негизги байланыш кантип түзүлгөн? Координацияны кайсы союздер менен билдиргенсиңиз? - Текстте қайсы бөлүк экинчиге негиз катары кызмат кылды? Эсобходимо: - Эгерде “Понять” максаты болсо, суроого толук жана түшүнүктүү жооп бердим. - Эгерде Сөздөрдүн ортосунда кандайдыр бир конкреттүү түрлөрдү (мисалы синтаксиссик же семантикалык байланыштар) тереңірээк талдоо керек болсо, айтыңыз — мен адегене белгилүү бир түрдү тереңдетип түшүндүрүп, кошумча мисалдар менен түшүндүрүп берейин.