Шумо дар хусуси офтобу моҳ ва Замин, дар бораи фаслҳои сол, шамол, барфу борон, яхбасти об ва ҷӯшиши он, варзиши бод ва падидаҳои дигари табиӣ чи гуфта метавонед?

Салом! Бо мақсади “Понять” шарҳи муфассалеро дар хусуси офтоб–Замин–моҳ, фаслҳои сол, шамол, барфу борон, яхбаст ва ҷӯшиши об, варзиши бод ва дигар падидаҳои табиӣ пешниҳод мекунам. Азбаски предмет ва синфи мушаххас шарҳ дода нашудаанд, ман ба сатҳи миёнаи мактаб мувофиқ бошандагӣ пешниҳод мекунам. 1) Офтоб, Замин ва Моҳ - Замин ба атрофи офтоб давр мезанад; оси Замин дурахшанда аст ва ба самти офтоб тақрибан 23.5° саргардон аст. Ин сурат ба тӯли рӯз ва мавқеи офтоб дар осмон таъсир мекунад. - Моҳ ба атрофи Замин ҳаракат мекунад; давраи гардиши Моҳ around Замин тақрибан 27.3 рӯз (гардан ба ситод), вале барои муайян кардани моҳҳои миёнааш тақрибан 29.5 рӯз аст (дарозмуддати синодӣ). - Моҳ дорои қитъаҳое мебошад: нав моҳ (камёб), ниммоҳ (яриммомҳ), пурмоҳ ва ниммоҳи дуюм. Намоиши моҳҳо вобаста ба ҷалби моҳ ба Замин тағйир меёбад. - Ҳисобот: офтоб дар рӯзҳои муайян баландтар ё поинтар ба осмон баромада, рӯз ва шаби тӯлонӣ ё кӯтоҳтар мешаванд. Ин асоси фаслҳо аст. 2) Фаслҳои сол - Фаслҳои сол ба тағироти нури офтоб ба Замин вобастаанд. Ҳамчун натиҷа: - Дар фаслҳои гарм (дар бораи онҳое, ки рӯзҳои тулонӣ ва нури офтоб бештар аст) ҳаво бештар гарм мешавад. - Дар фаслҳои сард (рӯзҳо кӯтоҳ, нури камтар) ҳарорат поин мефарояд. - Дар нимҷазбаи ҳар як нимкушода (гармӣ–сардӣ) ба ҳисоби қисмати офтоб ва кунҷи нур таъсиргузорӣ мегузарад. - Сол ба осулкунии кӯтоҳмуддатҳо аз ҷумла барномаҳо зери 2 ҳодиса асосӣ: рӯзи баробар (баробар равандаи офтоб) ва айнати офтоб (солстис) — ки дар он рӯз нур ба сатхи Замин нури баробар мерасад. - Тақвими фаслҳо метавонад дар ҳар минтақаи дурӣ аз экватор ба таври гуногун бошад: ба иборати содда, дар фаслҳои гарм ҳаво гарм аст ва рӯзҳо тезтар ҳастанд; дар фаслҳои хуну ва сархуш пеш аз роҳашон. 3) Шамол - Шамол аз фишори ҳаво фарқ мекунад: ҳарорат баландтар буда, ҳаво сабук мешавад ва ҳаракат мекунад, ҳаво аз баландсуръат ба лоиғароярии фишор пасттар ба таври мутаносиб меояд. - Шамолҳо мустақиман ба шароити глобалӣ вобастаанд: глобалӣ бандҳо шамолҳои тропикӣ (дарё ба баландӣ) — хар жеп; бандарҳои вестерлиҳо; инчунин шамолҳои полюсӣ. - Вобаста ба обу роҳҳо, шамолҳои маҳаллӣ пайдо мешаванд: - Шамоли баҳрӣ (sea breeze) вақте ки рӯз об гармтар аз замин мешавад; ҳаво аз об ба замин кашида ба берун равона мешавад. - Шамоли заминӣ (land breeze) баръакс: дар тунуки шаб ҳаво аз замин ба хоҳад рафта ба об нигарад. - Шамолҳои кӯҳӣ–Кӯлӣ (mountain–valley winds) ба гармӣ ва хунукӣ дар сатҳи кӯҳистон вобастаанд. - Шумораи навҳо ба кори корифас (Coriolis effect) таъсир мерасонад: самти шамолҳоро дар hemispheres Mau ya фақат. 4) Барфу борон - Борон ва барф аз гардиши об ба ҳаво бармегарданд. Қисми асосӣ: - Эвапоратив (evaporation): оби шарқӣ ба абрҳо баромада баромада мешаванд. - Конденсатсия (condensation): ҳаво ба абрҳо насб мешавад. - PRECIPITATION: об ба ҳаво баромада ба зери осмон меафтад: борон, барф, халлоалии боридани об. - Тафовути борон ва барф вобаста ба ҳарорат near сатҳи замин аст: агар ҳарорат наздики 0°C бошад, борон метавонад барф шавад; агар ҳарорат баланд бошад, борон пайдо мешавад. - Шаклҳои дигари падидаҳо: нуру ҳаво, хурокаҳои яхбанди (hail), туманҳо, туманҳои заминӣ. - Тибқи ҳаводор: об ба садафҳои гуногун барои пайдоиши борон ва барф манфиатдорад. 5) Яхбасти об ваҷӯшиши он - Об дар 0°C яхбандӣ мекунад (яхбаст) ва дар 100°C ҷӯшон мешавад (ҷӯшиши об) дар сатҳи баҳрие. - Фазавии об ба ду қисм рост меояд: - яхбаст (мелту) – об ба ях табдил меёбад. - ҷӯшиш – об ба буғи бузи газӣ (об) табдил меёбад. - Энергияе ки барои тағирёбии марҳила лозим аст (latent heat) ба об, ях, буғ маълум мешавад: - лаззат барои яхгардонӣ (пайвастани об ба ях) – энергияе лозим аст. - лаззат барои бухоршавӣ (об ба буғ) – энергияе лозим аст. - Таносуби ҳарорат ва фишорҳо: таъсири фишорҳои атмосфери сатҳи баҳр ба ҷӯшиш хеле кам шудааст ва дар шароити баландон фишор паст мешавад. 6) Варзиши бод (шамоли бод) - Варзиш ё ҳаракати бод як натиҷаи зуд-зуд гарм шудани ҳаво ва ҳаракати он аст. Аксар вақт бод аз як минтақаи сард ба минтақаи гарм ҷӯшон медиҳад. - Баъзе намудҳои асосӣ: - Бодҳои маҳаллӣ (local winds) – баҳрӣ/заминӣ, кӯҳӣ–кӯлӣ. - Бодҳои глобалӣ: тропикӣ (Trades), вестерлиҳо, полюсӣ. - Ба инсон ва зиндагӣ таъсирҳои гуногун доранд: мусбатирӣ (ден), нури офтоб, тоза кардани ҳаво. 7) Падидаҳои дигари табиӣ - Тазрибаҳо: тӯлу фишор, тунукушӣ, зиллаҷ (ря), ярмарка (кайҳ), ъоура (ваб?), тодоҳо. - Ҷолибтарин падидаҳо: бурандаҳо (мӯйи рад), айнакҳои рангин (райнбоу), тӯлонии барқ (шамол). - Тадриҷӣ: тунуки оби тӯлон ва фишору лаҳзаи моҳҳо бар тарҳи обонии баҳр. Магассида: об ба моҳ таъсир мекунад дар оби уқёнусҳо (тайд). Курси озмоишӣ барои худсанҷӣ (корхонаи омӯзгор): - Сабти манбаъҳои офтоб, Замин ва Моҳро шарҳ диҳед: чӣ тавр axis-и Замин ба фаслҳо таъсир мерасонад? - Номи ду қабати муҳими об (condensation ва evaporation) кадомҳоянд? - Чӣ тавр мазмунҳои қабати фишор бар шамолҳо ва фарқ кардани шамолҳои маҳаллӣ (sea breeze vs land breeze) баён мешаванд? - Яхбаст ва ҷӯшиши об чӣ лозим аст ва чӣ фарқ дорад? - Тасвир кунед, ки чӣ гуна тузу борон ба вуҷуд меояд. Агар лозим бошад, ман метавонам ҳар модуаро бо мисолҳои мушаххас, мушкилоти хурд (ҳисобӣ дараҷаҳо/субутҳо) ё нақшаи иборат барои ҷадварҳо баён кунам. Шумо метавонед ба ман бигӯед, ки кадом сафҳаҳо ё кадом сатҳи синфи шумо аз кадом порч баён гирад, то ман ба ҳамин навбат ба шумо мисолҳои бештар дода ё ба сурати муваззаф шарҳ диҳам.