Ответь на вопросы по казахскому в биологии 1.экологиялық сукцессия түсінігіне анықтама беріңіздер 2.экологиялық сукцессиялар алмасуының себебі не 3.бірінші реттің және екінші реттік сікцессияның өзара айырмашылығв неде? 4.үшінші реттік және.т. б. сукцессиялар пайда болуы мумкін бе? 5.адам экологиялық сукцессияны тудыруы мумкін бе? қалай ойлайсың? мысал келтіріңдер. сипаттаңдар

Назар аударыңыз: төмендегі жауаптар биология пәніндегі экологиялық сукцессияны түсінуге бағытталған, орташа мектеп деңгейінде түсінікті түрде step-by-step түсіндіріледі. 1) Экологиялық сукцессия түсінігіне анықтама - Экологиялық сукцессия — белгілі бір аудан немесе site ұзақ уақыт ішінде организмдердің құрылымы, түрлік құрамы және экологиялық қасиеттері жүйелі түрде өзгеріп отыратын табиғи процесс. Бұл өзгерістер бастапқы жағдайдан (таза субстрат, мысалы, жаңадан пайда болған ластанған жер немесе вулканиан лақым) бастап кейінгі тұрақты күйге (климсалық қауымдастыққа) дейін барады. - Негізгі сюжет: бастауыш түрлер (пионер түрлер) ұрықтандыру, топырақ түзілуі, органикалық заттардың жиналуы, жарық, су, қоректік заттар сияқты факторлар арасындағы өзара әрекеттестік арқылы қауымдастықтың күрделенуі. - Қысқаша мысал: бұзылған ормандағы ашық бетке lichens-мұрынды скороподтардан бастап, кейін мүк пен шөптер, қымызданатын бұталар, соңында ағаштар пайда болады. 2) Экологиялық сукцессиялар алмасуының себебі не - Қоршаған орта өзгерістері: су, жарық, температура, топырақ құрамы сияқты факторлардың уақытпен өзгеруі; түпкі мақсаты — тіршілік етуге қолайлы шарттарды құру. - Биотикалық факторлар: өсімдік пен жануарлардың өзара бәсекелестігі, тұқымдардың таратылуы, симбиоздар, зиянкестердің әсері сияқты өзара әрекеттестіктер. - Топырақ пен қорек базасының түзілуі: органикалық заттардың жиналуы, минералды элементтердің қайта бөлінуі, микробиологияның өзгеруі. - Біріншілікті тоқтату себептері: вулканиялық жарылыс, жаңадан пайда болған субстрат сияқты жер бетінің таза болуынан сукцессия басталуы. - Екіншілікті тоқтату себептері: бұзу салдарынан топырақ сақталады, тұқымдар мен өсімдік қалдықтары сақталады, сондықтан сукцессия жылдам өтеді. - Қысқаша: сукцессия табиғи динамика: ортамен организмдердің өзара әрекеті нәтижесінде жаңа экологиялық нишалар пайда болып, бір түрден екінші түрге ауысу процесі. 3) Бірінші ретті (первичная) және екінші реттік (секуентная/екінші реттік) сукцессияның өзара айырмашылығы - Бастау нүктесі: - Бірінші реттік сукцессия: субстратта өмірлік бұзылу жоқ; таза тастан немесе лавадан басталуы мүмкін; топырақ жоқ немесе өте az; пионер түрлері – лихенз, мүк сияқты организмдер. - Екінші реттік сукцессия: бұрынғы экожүйе бұзылған, бірақ топырақ бар және тұқымдар, дереккөздер (seed bank) сақталған; бұрынғы қауымдастықтың қалдықтары жиі кездеседі. - Уақытша динамика: - Бірінші реттік: ұзақ уақытқа созылады (ғасырларға дейін жетуі мүмкін) себебі топырақтың түзілуі, органикалық заттардың бұрында жоқтығы. - Екінші реттік: қысқа уақыт ішінде жүреді, себебі топырақ бар, тұқымдық базасы бар және жағдайлар тез жақсарады. - Негізгі бастауыш түрлер: - Бірінші реттік: пионер түрлері – лихенз, мүк, бактериялар, балдырлар, кейде ашық крестті өсімдіктер. - Екінші реттік: шөптер, шоғырлар, бұталар, кіші ағаштар; жиі жылдам өсетін түрлер. - Қорытынды күй: - Екеуінің соңғы күйі әртүрлі болуы мүмкін: біріншісі жаңа топырақ пен биогендік заттар түзілуімен қарқынды дамыса, екіншісі бұрынғы климаттық шарттармен сақталатын климсалық қауымдастыққа қарай жылжуы ықтимал. 4) Үшінші реттік және т.б. сукцессиялар пайда болуы мүмкін бе? - Иә, мүмкін болады. Негізінде сукцессияның қайталануы, тіптен жоғары ретті сукцессия (үшінші, төртінші және одан әрі) кейде орын алады, әсіресе тұрақсыз немесе қайталанатын бұзылыстар кезінде. - Қалай пайда болатыны: - Қайталанатын күшті бұзу жағдайында: мысалы, ормандағы қатты өрт, боран, дернәкілік, немесе орман иеліктерінің қайта кесуі сияқты факторлардан кейін алдыңғы кешкі кезеңдерге қайта оралып, кейін қайтадан сукцессия жүріп отырады. - Жаңадан пайда болған немесе қайта жағылған аймақтарда әртүрлі интервалдарда өсу үрдістері жалғасады, және кейбір аймақтарда кеш кезеңдер қайтадан пайда болады. - Негізгі идея: сукцессияны көріп отырған жүйе әртүрлі қайталанатын бұзылыстарға бейім болған кезде, бірнеше сатылы және бір-бірімен байланысты сукцессия циклдары мүмкін болады. Климсалық қауымдастыққа жету де әрдайым біркелкі емес, орман түрлері мен экожүйелердегі бұзылулардың жиілігіне байланысты. - Қысқаша мысал: орманда бір шабуылда жоғарыға дейін өсіп өскен кеш күйі алынып тасталса (мысалы, орманды өртін кейін), қайтадан түбіршіктер мен жас ағаштардан бастап жаңа сукцессия басталып, уақыт өте кейінгі сатыларға жетуге ұмтылады. 5) Адам экологиялық сукцессияны тудыруы мүмкін бе? қалай ойлайсыз? мысал келтіріңіз - Иә, адам экологиялық сукцессияны тудыруы мүмкін. Адамдардың іс-әрекеті табиғи ортаның күйін бұрынғы күйден өзгертеді және сукцессияны іске қосады немесе жаңартады. - Қалай тудырады: - Рефоразия/егістікке айналдыру: орманды шабу, жайылу, ауыл шаруашылығына арналған алаңдарды жасау кезінде жаңадан ашық аумақтар пайда болады; кейін аймақтарда сукцессия жүріп, шөптер, бұталар, ағаштар араласып өседі. - Бұзу және қалпына келтіру: тау-ауыл аймақтарын шабу, кен орындарын өндеу, су қоймаларын құру — бұл аймақтарда жаңа экожүйелер пайда болады. - Қалпына келтіру жөніндегі жұмыстар: ормандарды қайта отырғызу, ормандарды қалпына келтіру жобалары арқылы табиғи сукцессияны басқару (assisted natural regeneration) жүзеге асырылады. - Екологиялық қызметтерді басқару: кейде халық белгілі бір сукцессия деңгейін қолдау үшін ерікті түрде ерте сатыларды сақтап, не болмаса кеш сатыларға тез жетуге жағдай жасайды (мысалы, ашық кеңістіктерде құстар мен ландшафт үшін жағымды жағдай жасау). - Мысалдар: - Қауымдастығының егістікке айналуы: егін егіп кейін қалдырылған алқаптар уақыт өте жануарлардың тұқымдары мен өсімдіктердің шығуымен қайтадан табиғи сукцессия басталады. - Өнеркәсіп алаңдары немесе кен орындары қалпына келтірілгенде: топырақ бұзылған аймақтарда қайта өсімдіктер пайда болады, бастапқы кезеңнен кеш кезеңге дейін өсімдік түрлері өзгеріп отырады. - Тұқымдар мен топырақ қорғау бағдарламалары: орманды қалпына келтіру жобалары барысында қиыншылықтардан кейін жас бұталар мен ағаштардың өсуі басталып, сукцессия табиғи бағытта жүреді. Қорытынды - Экологиялық сукцессия — уақыт бойынша экожүйенің құрылымын өзгертіп, тұтас қауымдастықтың түрлік құрамын және функцияларын қайта ұйымдастыру процесі. - Бастапқы (первичная) және екінші (секуэнтная) сукцессиялардың негізгі айырмашылығы: субстраттың таза болуы/болмауы, топырақтың бар-жоқтағы айырмашылығы, жылдамдық пен бастауыш түрлердің түрлілігі. - Үшінші және одан жоғары реттік сукцессиялар да мүмкін және қайталанатын бұзылыстарға байланысты жиі кездеседі; олардың нақты атаулары күнделікті оқу әдебиетінде кездескен тақырыптарда өзгере алады. - Адамдардың әсері сукцессияны тудыруы мүмкін: бұзу, қалпына келтіру жобалары, қалпына келтіру мақсатында жасанды немесе табиғи жолмен сукцессияның жүріп отыруы сияқты процесстер. Егер қажет болса, осы ақпаратқа нақты Kazakhstan-тың аймақтық экожүйелеріне арналған мысалдар мен сызылған схемалар (пейзаж-сукцессия кезеңдері) қосып берейін.