1. хайваннарның терәк һәм хәрәкәт органнарын әйтегез. 2. тышкы скелетның өстенлекләре һәм җитешсезлекләре нәрсәдә? 3. параграф текстын укыгыз. хайваннарның хәрәкәт ысулларын күрсәткән схема төзегез. 4. сезнең төбәктә яши торган, коры җир тирәлегендә хәрәкәт итү ысуллары йөрү, сикерү, үрмәләү, йөгерүдән гыйбарәт булган хайваннарга мисаллар китерегез. 5. интернет ресурсларын, фәнни-популяр әдәбиятны файдаланып, үрмәләүче хайваннарга мисаллар китерегез. 6. сезнеңчә, хайваннарның кайсы хәрәкәт ысулы иң уңышлысы? жавабыгызны дәлилләгез. 7. камчылар ярдәмендә хәрәкәтләнүче хайваннарга мисаллар китерегез. мондый хәрәкәт ысулы нинди өстенлекләр бирә? җавабыгызны дәлилләгез. 8. өстәмә мәгълүмат чыганакларын һәм интернет ресурсларын файдаланып, гадәти булма- ган хәрәкәт ысулларына ия хайваннарны атагыз. сезнең төбәктә бу хайваннарның кай- сылары очрый?

Түбәндә сезнең күрсәтмәләрегезгә нигезләнгән, детальле һәм аңлаешлы җавап. Мин һәр пунктны аңлату өчен кыскача, ләкин тулысынча итеп төзедем. Әгәр төбәгегез яки класс буенча конкретлаштыру кирәк булса, әйтегез — адаптация ясармын. 1) Хайваннарның терәк һәм хәрәкәт органнары - Терәк органнары (скелетон яки «терәк-система»): хайванның тәненә структур төзелеш бирә һәм хәрәкәт өчен нигез булдыра. Гомумән: - Эндоскелет (эндоскелет): эчке скелет (дөреслек белән сөякләр һәм хрящлар). Кыйммәтләп агуы (мускуллар сөяккә бәйләнеп, сузылу һәм тартылу ярдәмендә хәрәкәтне тәэмин итә). Типик төркемнәр: кеше кебек үкенмәләр булган кешелек төркемнәре һәм башка тикшерелгән хордалылар. - Экзоскелет: тышкы скелет, нигездә кырлы чешелтәр/костюм кебек. Мускуллар скелетонның эчке ягында урнашкан һәм бу төр инде җитештерү һәм саклау өчен файдалы. Кемпиләр, кортлар, гүрләр һәм башка артроподлар мондый структура белән хәрәкәт итә. - Гидростатик (сугышлы) skeleton: сыеклык белән тулган күптөрле бүлексәләрдән торган «су» скелеты. Мускуллар шулар сынмасын эзлекле итеп бөкләү аша хәрәкәтләнергә мөмкинлек бирә (мәсәлән, җылычылы гәүдәле җанварлар). - Хәрәкәт органнары (терәк белән бәйләнешле): - Лаплар, қанатлар, канатчылар, кулаклар кебек өстәмә өстәмәләр (апендэжлар). - Таләпләренә карап төрле режимнар: йөгерү өчен аяклар һәм аяқ мускуллары, йөзү өчен пычраклар/финнәр, яшелчәләр өчен паразитлар яки мускул-инпат механизмнар һ.б. - Кыска нәтиҗә: хайваннарның терәге — структура тулылыгы (скелетон төренә карап), хәрәкәт органнары — бу терәк белән бергә эшләп, төр төркемнәре буенча төрлечә хәрәкәт итә (аяклар, канатлар, җилкәләр, тырнаклар һ.б.). 2) Ты тышкы скелетның өстенлекләре һәм җитешсезлекләре - Өстенлекләр: - Аяклар өчен нык–стабил төсле платформа: котылгысыз прикладлар өчен нык тоташу. - Вода тутырудан саклау, дымлылыкны киметү һәм өстәмә саклау: кырылган тышкы күчәрләрне саклый. - Мускуллар өчен күп нокталардан тартылу урнашуы: тиз һәм көчле хәрәкәтләргә мөмкинлек бирә. - Кайбер төркемнәр өчен якын һәм ерак араларны тиз үтү мөмкинлеге. - Җитешсезлекләр: - Үсеш вакытында Molt (яңа скелетон үсүе) процессында кайбер хайваннар читлеккә калалар; бу вакытта якынчыл куркыныч. - Үлчәм зур үсешкә кыенлык: экзоскелет зур хайваннар өчен чикләнүләргә китерә (постепенный күләм арту кысылуы). - Әйләндереп тоту һәм кырылу вакытында тотрыклылык кимеергә мөмкин. - Ташу–алырга кагылышлы кайчаклар өчен кислород алмашыну чикләнеп калуы. 3) Параграф текстын укыганнан соң схеманы төзү Мин сезгә “хәрәкәт ысулларын күрсәткән схеманы” текст formасында гәүдәләндерәм. Схема түбәндәгеләрне үз эченә ала: - Хәрәкәт ысуллары (бәяле категорияләр) - Йөрү (Walking) — терәк өстендә гомер - Төп мисаллар: күмәк хайваннарда аяглап сузылу - Йөгерү (Running) — тиз күчә буйлап озын дистанция - Мускуллы аяклар һәм төзелеше булган хайваннар - Сикерү (Jumping) — мәйданда мәйдан рәтендә биеклек яки ара - Үрмәләү/үрмәләү (Climbing / Crawling) — вертикаль яки тар кыяларны үтү - Үрмәләүче хәрәкәт (Slithering / Crawling) — җәяүдән тыш та, күмеләк - Тирбәлү / Балтачылык (Brachiation / Swinging) — тәңгәл кагылышлы агачлардан тотып күчү - Су өстендә йөрү/йөзү (Swimming) — хуҗа мускуллары, финнәр - Очу/томышлау (Flying / Gliding) — канатлар ярдәмендә күтәрелү, атмосфера өстендә хәрәкәт - Күзгә күренмәгән үзгәрешләр (Unusual modes) — кайбер хайваннарның ниндидер үзенчәлекле ысуллар (җилдә борылу, батыл платформа, җылылык режимнары) - Шуны кыскача аңлату өчен ASCII-үлгечем: Хәрәкәт ысуллары: Walking -> Running -> Jumping | Climbing <-> Crawling <-> Slithering | Swimming <-> Flying/Gliding (хәрәкәт ысуллары үзара беркетелгән һәм хайванның экологиясенә бәйле) 4) Төбәктәге коры җир тирәлигендә йөрү, сикерү, үрмәләү, йөгерүгә мисаллар - Йөрү (Walking) мисаллары: - Көчле аяклы хайваннар: зайсан (елк) кебек scler һәм җәнлекләр (мәсәлән, елік, аю, эт йөгерүче хайваннар) — урындагы көндезге шартларда. - Сикерү (Jumping) мисаллары: - Тиз сикерүче хайваннар: кәҗәләр, киек кошларның кайберләре, күбрәк чымыртлар (чапкан) һәм чыпчыклар башлы хайваннар. - Үрмәләү (Climbing) мисаллары: - Агач арасында үрмәләүче: лемурлар (мөмкин урында гишер), бабачалар, гекконнар. - Йөгерү (Running) мисаллары: - Сурәтләрдәге йөгерүче хайваннар: еш хәле тиз йөрешле күмәсалар, күче елгаларның тайпылучылары (фокс, лиса, койот) һ.б. Иҫәп: төбәгегез билгеләнмәсә, регион өчен төгәл мисалларны тәкдим итү өчен мин сезгә регионны әйтеп бетерсәгез, шунда ук конкрет исемнәрне көндәшмә формата өстәрмен. 5) Интернет-ресурсларны кулланып үрмәләүче хайваннарга мисаллар - Үрмәләү (creeping/crawling) төркеменә керүче мисаллар: - Змеләр һәм гүрнәр (арык) — җир өстендә акрын һәм очып йөрү, төрле кыйммәткә ия. - Лизардлар һәм башка күзәтүчеләр — тәпи техникасы белән үрмәлә. - Бөҗәкләрнең кайберләре: бүрәнә пычранмаган кырларда тирән күчәрлелек аша хәрәкәт. - Турыпочмаклы җилбәзәләр (каракозлар) — кагылышлы. - Нәкъ интернет чыганаклар: - Britannica: Locomotion (https://www.britannica.com/science/locomotion) - National Geographic / How Animals Move - Wikipedia: Animal locomotion - Khan Academy / Biologiya дәресләре Шунысы: бу гомумиләшкән чыганаклар, сезнең регион һәм дәрес планына туры килерлек мәгълүматларны алардан да алу мөмкин. 6) Сез ничек уйлыйсыз — кайсы хәрәкәт ысулы иң уңышлы? - Җавап нигезендә фикерләр: - Хәрәкәт ысулының “иң уңышлысы” дип әйтү һәрчөн environmentка бәйле. Энергия тотымы, тизлек, тотрыклылык, һәм позицион шартлар күпне билгели. - Гомумән алганда: - Урта дәверләрдә һәм тигез җирләрдә йөгерү һәм йөрү энергияне экономияләп, тизлекке дә ирешү мөмкинлеген бирә. - Өйнең яки агачлы урында үрмәләү һәм тешле мөһим үлчәүләрдә уңайлы. - Һыгыч сулышлы һәм су мохитендә йөзү һәм очу ысуллары ниндирәк шартларда яхшы. - Ни өчен шулай дип аталса, һәр очракта adaptive организмнар үз мохитовларына туры килгән ысулны куллана. Шулай итеп, “иң уңышлы” диеп гомуми бер җавап бирү проблемалы, чөнки роль уйнарга теләсәк, шартларны исәпкә алу зарур. 7) Камчылар ярдәмендә хәрәкәтләнүче хайваннар - Мисаллар: - Камчылар (hooves) ярдәмендә хәрәкәтләнүче хайваннар: атлар, сыерлар, кәҗәләр, крыклар, күке — шулай ук кайбер миләләр (елгырлар, антилоплар) һәм айгырлар (antelopes). - Өстенлекләр: - Озын дистанциягә энергияне нәтиҗәле җиткерү. - Нык һәм тотрыклы платформа, тигез һәм нык җирләрдә тиз эләгү. - Күп төркемнәр өчен тизлекле күчеш һәм зур күчеш мөмкинлеге. - Дәлилләү: - Камчыларның бәйләнешендәге мускуллар һәм аяклар күбрәк энергияне саклап, тиз хәрәкәтләрне тәэмин итә; чокырларда яки озын юлларны узу өчен энергия эффективлыгы арта. 8) Өстәмә чыганаклар һәм гадәти булмаган хәрәкәт ысуллары - Гадәти булмаган ысуллар ярдәмендә хәрәкәтләнүче хайваннар: - Флайинг (he-p) — күбесенчә кошлар һәм күмчеләр (бат буенча) оча алалар. - Глисдинг (gliding) — үсемлекле хайваннар: колугос (colugos), кочакчылар һәм кайбер гекконихлар арасында глисдинг. - Тәпиләр белән йөрү (caterpillar-like crawling) — кайбер җәнлекләрнең прокле протезнары белән. - Ташышлы йөреш (slithering) — змеләр, мәңге лягушка-күкрәге. - Тасма-юкыл (flying fish) — су өстендә коелу өчен су бөркеген файдаланган очу белән хәрәкәтләнү. - Җәяүдән тыш хәрәкәт кайбер хайваннарда: калын судларда суга чыгу, су ташы. - Сезнең төбәктә бу хайваннарның кайсылары очрый? - Бу характерлар регионга бәйле. Мин сезгә төбәгегезне әйтсәгез, төбәгегездәге конкрет гадәти булмаган хәрәкәт ысулы ия хайваннарның исемлеген төзегез. - Өстәү чыганаклары: - Britannica: Locomotion - National Geographic: How Animals Move - Smithsonian / Encyclopedia of Life - Wikipedia: Animal locomotion - Khan Academy Biology Ни өчен бу рәвешле булдылар? - Бу җавап сезнең “Цель: Понять” таләбен канәгатьләндерү өчен — адекват, структур һәм аңлаешлы итеп фәнни төшенчәләрне ачыклап бирә. - Әгәр сезгә районлы (регионлы) мисаллар кирәк булса, төбегезне (регионны) әйтергә гына кирәк — мин сезгә төбәгегез өчен махсус мисалларны җәлеп итеп язам. - Шулай ук, сезгә кирәк булган очракта, һәр пунктны визуаль схема яки өстәмә таблица формасында да тәкъдим итәм (мәсәлән, хәрәкәт ысулларының өстенлекләре/минусларын таблицада чагылдыру). Теләсәгез, мин сезгә чыганакларны конкрет интернет-ресурссыларына алып барып, регионга карап мисалларны тулыландырып җибәрә алам.