Салдары Ашык эдіспен пайдалы қазба өндіру топырак эрозиясын күшейтеді. Пестицидтер тек зиянды жәндіктерді жояды, адамга эсер етпейди 3. Парниктік газдар атмосферада жылуды ұстап, галамдык жылынуды күшейтеді. 4. Олон кабатынын бұзылуы ультракүлгін сәуленін жерге түсуін арттырады, 2-тапсырма Кестені толыктыранных Құбылыс Пайдалы казбаны ондіру Пестицид колдану Парниктік эффект Озон кабатынын жұкаруы 3-тапсырма Себебі

Түсінікті. Төменде сұралған тапсырмаларға толық түсінікті түрде шешім берілген. Тақырып орта мектеп деңгейінде түсінікті болуы үшін қарапайым, бірақ толық себеп-салдарын түсіндіруге тырыстым. 1) Берілген тұжырымдар бойынша түсініктеме (Понять мақсатында кезеңдік пояснение) - 1) Ашык эдіспен пайдалы қазба өндіру топырак эрозиясын күшейтеді. - Неге: Ашық кеніштер қоршаған өсімдіктерді кетіреді, топырақтың үстіңгі қабатын механикалық тұрғыдан бұзады, техника топырақты тығыздап, суландыру және жел эрозиясын күшейтеді. - Соңының зардабы: топырақ құнарлылығы төмендейді, су қоймаларына шаң-тозаң мен sedimentтер түседі, сусыздану ықтималдығы артады. - Қысқаша айтар болсақ: өсімдіктер жойылып, топырақ құнары азайып эрозия күшейеді. - 2) Пестицидтер тек зиянды жәндіктерді жояды, адамға әсер етпейді (бұрыс түсінік) - Неге дұрыс емес: көп жағдайда пестицидтер зиянды жәндіктермен ғана шектелмей, пайдалы организмдерге де, адамға да әсер етуі мүмкін. Қалыпты жағдайда қоршаған ортаға ұзақ уақыт бойы қалдық ретінде қалса, су көздері арқылы да ағзаға түсуі ықтимал. - Потенциалды әсерлер: тыныс алу жолдарының тітіркенуі, тері сезімталдығы, жүйке жүйесіне әсер, балама қоршаған организмдерге (кушақ, құстар, су жолдарындағы микроорганизмдер) зиян. - Қауіпсіздік шаралары: дұрыс таңдалған пестицидті қолдану, қорғаныс құралдарын қолдану (қолекейік, резеңке қолғап, маска, көзілдірік), белгіленген дозалар мен уақытша интервалдар, интеграциялық өсімдік қорғау тәсілдерін қолдану. - 3) Парниктік газдар атмосферада жылуды ұстап, ғаламдық жылынуды күшейтеді. - Неге: Парниктік газдар (CO2, CH4, N2O, фторланған газдар және т.б.) инфрақызыл сәулені сіңіріп, жер атмосферасында жылуды ұстап қалады. Бұл табиғи температурадан жоғары көрсеткіштерге алып келеді. - Қысқаша: антропогендік шығарындылардың артуы (өсімдік шаруашылығы, өнеркәсіп, көлік, энергия өндіру) ғаламдық жылынуға әкеледі. - 4) Озон қабатының бұзылуы ультракүлгін сәуленің жерге түсуін арттырады. - Неге: stratosferадағы озон қабаты ультракүлгін сәулені бөліп, жерге келген UV-B сәулесінің мөлшерін шектейді. Озонды бұзатын заттар (CFC-тер, халондар, NOx т.б.) UV сәулелеріне әсер етіп озонды разрушает. - Соңы: жерге UV-B деңгейі артады, тері рагы, көз аурулары, өсімдікке және су организмдеріне зиян ықтимал. 2) 2-тапсырма: Құбылыстар кестесін толтыру (қысқаша толтырылған нұсқа) Құбылыс: Пайдалы казбаны өндіру - Себебі: ашық кеніш әдісі кезінде өсімдік жаппай жойылып, үстірт топырақтың құнары шашырайды; топырақ көлемі бұзылады; техниканың әрекеті эрозия деңгейін арттырады. Құбылыс: Пестицид қолдану - Себебі: зиянкестерді бақылау арқылы өнімдік жоғары деңгейде болуы үшін химиялық емдеу қажет болуы мүмкін; агроөнеркәсіпте табыс пен өнімнің сапасын көтеру мақсатында қолданылады (бірақ адамдарға және басқа тіршілікке әсері болуы мүмкін). Құбылыс: Парниктік эффект - Себебі: өнеркәсіп, көлік, энергетика сияқты антропогендік қызметтерден шығатын CO2, CH4, N2O және фторланған газдар атмосфераға бөлінеді; олар инфрақызыл жылуды «ұстап» ғаламдық жылынуға ықпал етеді. Құбылыс: Озон қабатының бұзылуы - Себебі: озонға зиянды заттардың шығарылуы (CFCs, халондар, NOx) ультракүлгін сәулені бұзуға себеп болады; озон қабаты жұқарады. 3) 3-тапсырма: Себебі (әр құбылысқа нақты себептер) - Пайдалы казбаны өндіру - Себебі: минералды ресурстарға сұраныс жоғары; экономикалық пайда алу үшін ашық кеніш әдісі жиі қолданылады; табиғи экожүйелерді бұзу және топырақтың тұрақтылығының әлсіреуі ерозияны күшейтеді. - Пестицид қолдану - Себебі: зиянкестердің шаруашылық өнімге зиян келтіруі; өсімдік қорғаудың тиімді жолы ретінде химиялық препараттарды тез әрі көріністі нәтиже беретін құрал ретінде қабылдануы; бірақ қауіптер ескерілмесе, денсаулыққа және қоршаған ортаға зиян болуы мүмкін. - Парниктік эффект - Себебі: адам қызметінің нәтижесінде атмосфераға шығаратын парниктік газдардың көптігі; энергияның парник арқылы сақталуы жердің орташа температурасының артуына алып келеді. - Озон қабатының бұзылуы - Себебі: озонды бұзатын заттардың көп қолданылуы (CFCs, халондар, NOx) ультракүлгін сәулені бұзуға себеп болады; нәтижесінде озон қабаты жұғынады, жерге UV сәулесінің әсері күшейеді. Егер қажет болса, осы тақырыптарға арналған қысқа үлгідегі тест сұрақтары немесе есте сақтау карточкаларын да жасап бере аламын. Қай бағытта қосымша түсінік керек екенін айтыңыз.