Омыртқалы және омыртқасыз жануарлар жазып берші толығырақ

Жануарлар әлемін екі үлкен топқа бөлуге болады: омыртқалы (vertebrate) және омыртқасыз (invertebrate) жануарлар. Бұл бөлу олардың дене құрылысын, ішкі ұйымдасуын және өмір сүру тәсілдерін түсінуге көмектеседі. Төменде толығырақ түсіндіремін.

1. Кіріспе: омыртқалы және омыртқасыздардың негізгі айырмашылықтары

• Омыртқалы жануарлар: денесінде омыртқа стержені бар (жоғары жүйелі бауырластар). Оңай айқын белгісі – денесінің ішінде сүйектерден немесе шеміршектен тұратын ішкі қаңқасы (эндоскелет). Жүрегі көбіне көп камералы, жүйке жүйесі күрделі, миы жақсы дамыған. Тыныс алуы әдетте бастама: желкелі (жасушалалық емес) тыныс алу органдары дамыған.
• Омыртқасыз жануарлар: омыртқа қатнамайды; олардың дене құрылымы әртүрлі, көбінде сыртқы экзоскелет немесе ішкі қолқалы қаңқа түрінде болады. Мінез-құлық, көбею және даму тәсілдері өте алуан түрлі. Жаһандық байлығы өте жоғары (мұхиттарда да, құрлықта да көп түрі бар).

2. Омыртқалылар (Vertebrata) — негізгі кластар мен ерекшеліктері

• Балықтар (Fish)
  • Ерекшеліктер: суда тіршілік; ішкі қаңқа көбінесе ұшыған сүйек немесе шеміршектен тұрады; желбезек арқылы тыныс алады; тұщы және тұзды суларда өмір сүреді.
  • Мысалдар: сүйекті балықтар (кейінгі эволюцияда көп түрге айналған зәрлі балықтар) және шеміршек тәрізді балықтар ( акула сияқты).
• Амфибиялар (Amphibians)
  • Ерекшеліктер: су мен құрлық арасында тіршілік етуге бейімделген; бала кезі су айнадаөрмегіні қозғалса, ересектерінің көпшілігі құрлықта дем алады; тері арқылы газ алмасуы бар (жақсы өтуі үшін ылғалды болуы керек).
  • Мысалдар: бақалар, құрбақалар, тритондар.
• Бауырымен жорғалаушылар (Reptilia)
  • Ерекшеліктер: құрлықта тіршілік етуге бейім; теріге арналған құрғақ, түйіршікті немесе кератинді қабықша (скүл), жұмыртқасын ауаға көмескі қорғап қалатын жұмыртқалар тән.
  • Мысалдар: жыландар, алқалар (құйрықсыздар емес), тасбақалар, геккондар.
• Құстар (Aves)
  • Ерекшеліктер: ұшуға бейім бірегей сүйек құрылымы (құйрық қанаты, жеңіл сүйек); жылы қан; көпшілік жұмыртқа салып, балапандарын ата-ана күтіп бағады.
  • Мысалдар: еуропалық қаздар, аққұба, шағала, құстардың көп түрі.
• Сүтқоректілер (Mammalia)
  • Ерекшеліктер: сүт бездері арқылы балаға емізік беру; жылы қан; денесінде шаш-қолшатыр сияқты қорғаныстық құрылымдар бар; әр түрлі экожүйелерге бейімделген.
  • Мысалдар: адамдар, маймылар, күмістілер (қасқыр сияқты), дене көлемі әртүрлі жануарлар.

Ең маңызды ерекшеліктердің қысқаша салыстыру:

• Қаңқа: омыртқалылар – ішкі қаңқа (эндоскелет); омыртқасыздар – екзоскелет немесе ішкі құрылымдар.
• Жүрек түрінің күрделілігі: омыртқалыларда көбіне бірнеше камералы жүрек; омыртқасыздарда жүрек пен қанайналым жүйесі әртүрлі болуы мүмкін.
• Тыныс алу жолдары: омыртқалыларда түрлі мүшелер бар (желбезек, өкпе, т.б.); омыртқасыздарда да тыныс алу механизмдері әрқилы (жасушалық, тері арқылы, команда арқылы және т.б.).

3. Омыртқасыздар (Invertebrata) — негізгі топтар мен мысалдар Омыртқасыз жануарлардың түрі көп және әртүрлі тіршілік ортасына бейімделген. Негізгі топтар:

• Артроподтар (Insects, Arachnids, Crustaceans)
  • Ерекшеліктер: сыртқы экзоскелет, сегменттелген дене, көбінде көпқолетті тарамдалған аяқтар; өсімдік пен басқа жануарларды қоректенуі кең тараған.
  • Мысалдар: көбелек-құмырсқа, коңыр кенендер (ақ тышқан? жоқ), су шаяндары, шаянтәріздес, кенелер, аралар, шаяндар.
• Моллюскілер (Mollusca)
  • Ерекшеліктер: сыртқы немесе ішкі қабықша; жақсы дамыған жүйке жүйесі; көбінде бір жағынан дене бөлігі — мантий; кеміруші түрлері түрлі.
  • Мысалдар: ұлу, асшаян, кальмар, квита (көкөршілер) секілділер.
• Жұлдық денелілер (Annelida) — сегменттелген құрттар
  • Ерекшеліктер: денесі сегменттерге бөлінген; қан айналымы және жүйке жүйесі біршама күрделі.
  • Мысалдар: жер құрттары, қапшық күмбездері (шаяндар сияқты).
• Нематодалар (Roundworms)
  • Ерекшеліктер: цилиндр пішінді дене, ұзын, жылжымалы; көп жағдайда паразиттік өмір салты бар.
  • Мысалдар: Ascaris тобының құрттары.
• Жұмсақ денелілер (Platyhelminthes)
  • Ерекшеліктер: жалпақ дене; ішкі мүшелерінің қарапайым құрылымы.
  • Мысалдар: планариялар, ленталық құрттар.
• Құйрықты денелілер (Cnidaria)
  • Ерекшеліктер: радиалды симметрия, полип және медуза пішімдері; балдырсызда улы жасушалар бар.
  • Мысалдар: медузалар, кораллдар, полиптер.
• Құмырсқалар сияқты бөліктері болмаса да, меркен: Құмырсқалар көбелек? (Әр топқа сілтеме ретінде)
• Құмырлық денелілер (Echinodermata)
  • Ерекшеліктер: теңіздік тірі органдар; радиальді симметрия; су каналы жүйесі бар.
  • Мысалдар: теңіз күмбірлері, жайын, ай балдыры, атақты аспаншықтар (ұшпа бұйралары) сияқты.

Қысқаша айырмашылықтар:

• Сыртқы қаңқа бар ма жоқ па: орталық омыртқалы болғандықтан омыртқалыларда ішкі қаңқа бар; омыртқасыздарда көбінде экзоскелет бар немесе дененің ішкі құрылымдары.
• Тіршілік ортасы: омыртқалылардың көпшілігі белгілі бір орталыққа бейімделген (су, құрлық, ауа).
• Даму жолдары: омыртқасыздарда метаморфозаның әр түрлі түрлері кездеседі (жұмсақшақтардан бастап күрделі түрлерге дейін).

4. Қысқаша оқу көмегі (жаттығу сұрақтары)

• Омыртқалылардың бес класын атаңыз және әрқайсысының негізгі ерекшеліктерін сипаттаңыз.
• Омыртқасыздардың негізгі топтарын атаңыз және әрқайсысына бір-екі мысал келтіріңіз.
• Эволюциялық даму тұрғысынан омыртқалылар мен омыртқасыздар арасындағы қалың айырмашылықтарды түсіндіріңіз.
• Құстардың қандай сипаттары олардың ұшу қабілетін жеңілдетеді?
• Амфибиялар қандай тіршілік ортасына тән адаптациялар көрсетеді?

5. Қысқаша қорытынды

• Жануарлар әлемі екі үлкен топқа бөлінеді: омыртқалы және омыртқасыз. Омыртқалылар ішінен балықтар, амфибиялар, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер сияқты бес классқа бөлуге болады. Омыртқасыздар өте алуан түрлі: артроподтар (жәндіктер, өрмекшілер), моллюскілер, сегментті құрттар, дөңгелек денелі құрттар, жалпақ құрттар, cnidarians, эхино дермалар және т.б.
• Бұл топтардың әрқайсысы өз ортасына бейімделген ерешеліктерімен ерекшеленеді: дене құрылысы, тасымалдау жүйесі, тыныс алу жолдары, көбею тәсілдері және метаморфоз түрлері.

Қосымша көмек қажет болса:

• Қандай нақты топқа немесе қандай деңгейде (курстық жұмыс, лекция, практикаға дайындық) толығырақ керек екенін айтыңыз. Түсініктемелі схемалар, таблицалар немесе тақырыпқа қатысты қысқа тестілерді бірге құрастырып бере аламын.