Омыртқалы және омыртқасыз жануарлар жазып берші толығырақ

Жануарлар әлемін екі үлкен топқа бөлуге болады: омыртқалы (vertebrate) және омыртқасыз (invertebrate) жануарлар. Бұл бөлу олардың дене құрылысын, ішкі ұйымдасуын және өмір сүру тәсілдерін түсінуге көмектеседі. Төменде толығырақ түсіндіремін. 1) Кіріспе: омыртқалы және омыртқасыздардың негізгі айырмашылықтары - Омыртқалы жануарлар: денесінде омыртқа стержені бар (жоғары жүйелі бауырластар). Оңай айқын белгісі – денесінің ішінде сүйектерден немесе шеміршектен тұратын ішкі қаңқасы (эндоскелет). Жүрегі көбіне көп камералы, жүйке жүйесі күрделі, миы жақсы дамыған. Тыныс алуы әдетте бастама: желкелі (жасушалалық емес) тыныс алу органдары дамыған. - Омыртқасыз жануарлар: омыртқа қатнамайды; олардың дене құрылымы әртүрлі, көбінде сыртқы экзоскелет немесе ішкі қолқалы қаңқа түрінде болады. Мінез-құлық, көбею және даму тәсілдері өте алуан түрлі. Жаһандық байлығы өте жоғары (мұхиттарда да, құрлықта да көп түрі бар). 2) Омыртқалылар (Vertebrata) — негізгі кластар мен ерекшеліктері - Балықтар (Fish) - Ерекшеліктер: суда тіршілік; ішкі қаңқа көбінесе ұшыған сүйек немесе шеміршектен тұрады; желбезек арқылы тыныс алады; тұщы және тұзды суларда өмір сүреді. - Мысалдар: сүйекті балықтар (кейінгі эволюцияда көп түрге айналған зәрлі балықтар) және шеміршек тәрізді балықтар ( акула сияқты). - Амфибиялар (Amphibians) - Ерекшеліктер: су мен құрлық арасында тіршілік етуге бейімделген; бала кезі су айнадаөрмегіні қозғалса, ересектерінің көпшілігі құрлықта дем алады; тері арқылы газ алмасуы бар (жақсы өтуі үшін ылғалды болуы керек). - Мысалдар: бақалар, құрбақалар, тритондар. - Бауырымен жорғалаушылар (Reptilia) - Ерекшеліктер: құрлықта тіршілік етуге бейім; теріге арналған құрғақ, түйіршікті немесе кератинді қабықша (скүл), жұмыртқасын ауаға көмескі қорғап қалатын жұмыртқалар тән. - Мысалдар: жыландар, алқалар (құйрықсыздар емес), тасбақалар, геккондар. - Құстар (Aves) - Ерекшеліктер: ұшуға бейім бірегей сүйек құрылымы (құйрық қанаты, жеңіл сүйек); жылы қан; көпшілік жұмыртқа салып, балапандарын ата-ана күтіп бағады. - Мысалдар: еуропалық қаздар, аққұба, шағала, құстардың көп түрі. - Сүтқоректілер (Mammalia) - Ерекшеліктер: сүт бездері арқылы балаға емізік беру; жылы қан; денесінде шаш-қолшатыр сияқты қорғаныстық құрылымдар бар; әр түрлі экожүйелерге бейімделген. - Мысалдар: адамдар, маймылар, күмістілер (қасқыр сияқты), дене көлемі әртүрлі жануарлар. Ең маңызды ерекшеліктердің қысқаша салыстыру: - Қаңқа: омыртқалылар – ішкі қаңқа (эндоскелет); омыртқасыздар – екзоскелет немесе ішкі құрылымдар. - Жүрек түрінің күрделілігі: омыртқалыларда көбіне бірнеше камералы жүрек; омыртқасыздарда жүрек пен қанайналым жүйесі әртүрлі болуы мүмкін. - Тыныс алу жолдары: омыртқалыларда түрлі мүшелер бар (желбезек, өкпе, т.б.); омыртқасыздарда да тыныс алу механизмдері әрқилы (жасушалық, тері арқылы, команда арқылы және т.б.). 3) Омыртқасыздар (Invertebrata) — негізгі топтар мен мысалдар Омыртқасыз жануарлардың түрі көп және әртүрлі тіршілік ортасына бейімделген. Негізгі топтар: - Артроподтар (Insects, Arachnids, Crustaceans) - Ерекшеліктер: сыртқы экзоскелет, сегменттелген дене, көбінде көпқолетті тарамдалған аяқтар; өсімдік пен басқа жануарларды қоректенуі кең тараған. - Мысалдар: көбелек-құмырсқа, коңыр кенендер (ақ тышқан? жоқ), су шаяндары, шаянтәріздес, кенелер, аралар, шаяндар. - Моллюскілер (Mollusca) - Ерекшеліктер: сыртқы немесе ішкі қабықша; жақсы дамыған жүйке жүйесі; көбінде бір жағынан дене бөлігі — мантий; кеміруші түрлері түрлі. - Мысалдар: ұлу, асшаян, кальмар, квита (көкөршілер) секілділер. - Жұлдық денелілер (Annelida) — сегменттелген құрттар - Ерекшеліктер: денесі сегменттерге бөлінген; қан айналымы және жүйке жүйесі біршама күрделі. - Мысалдар: жер құрттары, қапшық күмбездері (шаяндар сияқты). - Нематодалар (Roundworms) - Ерекшеліктер: цилиндр пішінді дене, ұзын, жылжымалы; көп жағдайда паразиттік өмір салты бар. - Мысалдар: Ascaris тобының құрттары. - Жұмсақ денелілер (Platyhelminthes) - Ерекшеліктер: жалпақ дене; ішкі мүшелерінің қарапайым құрылымы. - Мысалдар: планариялар, ленталық құрттар. - Құйрықты денелілер (Cnidaria) - Ерекшеліктер: радиалды симметрия, полип және медуза пішімдері; балдырсызда улы жасушалар бар. - Мысалдар: медузалар, кораллдар, полиптер. - Құмырсқалар сияқты бөліктері болмаса да, меркен: Құмырсқалар көбелек? (Әр топқа сілтеме ретінде) - Құмырлық денелілер (Echinodermata) - Ерекшеліктер: теңіздік тірі органдар; радиальді симметрия; су каналы жүйесі бар. - Мысалдар: теңіз күмбірлері, жайын, ай балдыры, атақты аспаншықтар (ұшпа бұйралары) сияқты. Қысқаша айырмашылықтар: - Сыртқы қаңқа бар ма жоқ па: орталық омыртқалы болғандықтан омыртқалыларда ішкі қаңқа бар; омыртқасыздарда көбінде экзоскелет бар немесе дененің ішкі құрылымдары. - Тіршілік ортасы: омыртқалылардың көпшілігі белгілі бір орталыққа бейімделген (су, құрлық, ауа). - Даму жолдары: омыртқасыздарда метаморфозаның әр түрлі түрлері кездеседі (жұмсақшақтардан бастап күрделі түрлерге дейін). 4) Қысқаша оқу көмегі (жаттығу сұрақтары) - Омыртқалылардың бес класын атаңыз және әрқайсысының негізгі ерекшеліктерін сипаттаңыз. - Омыртқасыздардың негізгі топтарын атаңыз және әрқайсысына бір-екі мысал келтіріңіз. - Эволюциялық даму тұрғысынан омыртқалылар мен омыртқасыздар арасындағы қалың айырмашылықтарды түсіндіріңіз. - Құстардың қандай сипаттары олардың ұшу қабілетін жеңілдетеді? - Амфибиялар қандай тіршілік ортасына тән адаптациялар көрсетеді? 5) Қысқаша қорытынды - Жануарлар әлемі екі үлкен топқа бөлінеді: омыртқалы және омыртқасыз. Омыртқалылар ішінен балықтар, амфибиялар, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер сияқты бес классқа бөлуге болады. Омыртқасыздар өте алуан түрлі: артроподтар (жәндіктер, өрмекшілер), моллюскілер, сегментті құрттар, дөңгелек денелі құрттар, жалпақ құрттар, cnidarians, эхино дермалар және т.б. - Бұл топтардың әрқайсысы өз ортасына бейімделген ерешеліктерімен ерекшеленеді: дене құрылысы, тасымалдау жүйесі, тыныс алу жолдары, көбею тәсілдері және метаморфоз түрлері. Қосымша көмек қажет болса: - Қандай нақты топқа немесе қандай деңгейде (курстық жұмыс, лекция, практикаға дайындық) толығырақ керек екенін айтыңыз. Түсініктемелі схемалар, таблицалар немесе тақырыпқа қатысты қысқа тестілерді бірге құрастырып бере аламын.