Қобилияти ба ҳама гуна таъсироти муҳити беруна интихобан ҷавоб гардонидани организмҳои зиндаро чи меноманд?

Javob: Bunday qobiliyatni biyologiyada odatda “возбудимость” (ruscha) yoki “раздражимость” deb ataladi. O‘zbekchada ham aytiladi: tashqi muhit ta’sirlariga tez va maqsadli javob bera olish qobiliyati.

Qo‘shimcha tushuntirish (bosqichma-bosqich):

• Ta’rif: Organizmlar tashqi stimulantlarga sezgir bo‘lib, ularni aniqlab, mos ravishda javob berish qobiliyatiga ega. Bu reaktsiya mayli ko‘proq qisqa vaqt ichida yuz beradi.
• Mantiqiy mohiyati: Sezgi reseptorlari (ko‘rish, eshitish, hid, ta’mi) yoki hujayralar darajasidagi receptorlar stimulyatsiyani qabul qiladi, nerv signali shaklida markaziy yoki yaqin tizimga uzatiladi va effektor organlar ( mushaklar, bezlar) moslashtiruvchi javob beradi.
• Qanday ishlaydi (oddiy model): Stimulus > reseptorlar > nerv signali > markaziy asab tizimi/uyuqaviy yo‘l > effektor organ > javob (masalan, mushaklar qisqarishi, bezlar faoliyati o‘zgarishi).
• Misollar:
  • O‘simliklar: yorug‘likka qarab barglar burilishi (yorug‘lik uchun yugurish).
  • Hayvonlar: qo‘rqish refleksi (jismoniy qo‘zg‘alishiga tez javob), quloq yaqinidagi tovushga boshni burish.
  • Insonlarda: qo‘lni og‘riqda tortib olish, mushaklar moslashuvchanligi, bezlar orqali mos javob berish.
• Adaptatsiya bilan taqqoslash:
  • Раздражимость/возбудимость:TEZ va QABUL QILINGAN javob (qisqa muddatli, ayni paytda).
  • Адаптация: uzoq muddatli o‘zgarishlar orqali muhitga moslashish (masalan, ko‘rish qulayligining yillik o‘zgarishi, organizmning termoregulyatsiyasi kabi).
• E’tiborli nuqtalar:
  • Bu qobiliyat barcha darajalarda ( hujayrada, organizm bo‘yicha) mavjud bo‘lishi mumkin.
  • Ba’zi manbalarda bu qobiliyat “reflekslar” yoki “reflektiv javoblar” bilan ham bog‘lanadi.

Qisqa xulos: tashqi muhit ta’sirlariga tez va maqsadli javob bera olish qobiliyati — “возбудимость/раздражимость” deb ataladi (o‘zbekchada “irrability” yoki oddiyroq aytganda sezgirlik-reaktsiya qobiliyati sifatida tushuniladi).