Қазақ тілі 3-тапсырма А Жаңа сөздің туындауына ұйытқы болған сөздерге мысалдар келтіріңдер

Кысқаша түсінік 3-тапсырма А-да жаңа сөздің пайда болуына не нәрсе ұйытқы болғанын көрсету керек. Бұл негізінен түбір сөздерге түрлі жұрнақтар мен қосымша жалғану арқылы пайда болған туынды сөздермен танысу екенін білдіреді. Туынды сөздің ұйытқысы – негізгі, өзгермеген сөз (түбір) немесе екі түбірден құралатын сөздер (көп сөзді қосалқы сөздер). Жаңа сөздің туындауына ұйытқы болған сөздерге мысалдар 1) Негізгі сөз: оқу - Жаңа сөз: оқушы - Бұл туынды сөзге -ушы/-уші агенттік жұрнағы қосылған. - Мағынасы: оқитын адам, яғни студент. - Түсінік: "-у" түбірден кейін агенттік жұрнақ арқылы адамның іс-әрекетін жасап шығаратын сөз пайда болды. 2) Негізгі сөз: жазу - Жаңа сөз: жазушы - Түсінік: -ушы/-уші жұрнағы арқылы әрекетті іске асырушы адам (құраушы) мағынасын береді. - Мағынасы: жазатын адам, автор. 3) Негізгі сөз: сурет - Жаңа сөз: суретші - Түсінік: -ші жұрнағы арқылы адамға сипат қосып, қызмет түрін білдіреді. - Мағынасы: сурет салатын адам, өнер қайраткері. 4) Негізгі сөз: кітап - Жаңа сөз: кітапхана - Туынды сөз екі түбірдің бірігуі арқылы пайда болды (кітап +хана). - Мағынасы: кітап сақтайтын/ұзақ уақыт сақтайтын орын. - Түсінік: қосар сөз (қосалқы сөздермен құралу). 5) Негізгі сөз: сөз - Жаңа сөз: сөздік - Түсінік: -дік жұрнағы арқылы зат есімге айналатын абстрактілі ұғым. - Мағынасы: сөздер туралы жиынтық немесе тізімдік жинақ (dictionary). 6) Негізгі сөз: ұлт - Жаңа сөз: ұлттық - Түсінік: -тық/-тік жұрнағы арқылы сапалы сипат беретін сын есім. - Мағынасы: ұлтқа қатысты, ұлттық. 7) Негізгі сөз: қазақ - Жаңа сөз: қазақша - Түсінік: -ша жұрнағы арқылы тілдік/мәдени үлгіні білдіретін сөз жасайды. - Мағынасы: қазақ тілінде, қазақша түрде. 8) Негізгі сөз: ақпарат - Жаңа сөз: ақпараттық - Түсінік: -тық/-тік жұрнағы арқылы байланыстыратын, сипаттайтын сын есім. - Мағынасы: ақпаратпен байланысты, ақпараттық сипаттағы. 9) Негізгі сөз: сауда - Жаңа сөз: саудагер - Түсінік: -гер жұрнағы арқылы сатумен айналысатын адамды білдіреді. - Мағынасы: сауда жасайтын адам, саудамен айналысушы. Қысқаша总结 - Туынды сөздер көбіне үш жолмен пайда болады: түпкі түбірге агенттік жұрнақтар (-шы/-ші/-гер т.б.), түпкі түбірге -дік/-тық сияқты абстрактілі/санаттық жұрнақтар, немесе екі түбірдің бірігуі (қосар сөздер: кітапхана). - Әр мысалда ұйытқы болып тұрған сөз – түбір немесе негізгі сөз, ал жаңа сөз – осы негізге қосылған жалғау немесе қосалқы сөз арқылы пайда болған сөз. Егер қаласаңыз, сізге де бірнеше түбір сөзді беріп, өзіңіз туынды сөздерді жасауды жаттығып көрейік. Мысалы: түбір сөздерді беріп, қандай жұрнақ қосқанда қандай мағына пайда болатынын түсіндірейін.