Қазақ тілі 3-тапсырма А Жаңа сөздің туындауына ұйытқы болған сөздерге мысалдар келтіріңдер

Кысқаша түсінік 3-тапсырма А-да жаңа сөздің пайда болуына не нәрсе ұйытқы болғанын көрсету керек. Бұл негізінен түбір сөздерге түрлі жұрнақтар мен қосымша жалғану арқылы пайда болған туынды сөздермен танысу екенін білдіреді. Туынды сөздің ұйытқысы – негізгі, өзгермеген сөз (түбір) немесе екі түбірден құралатын сөздер (көп сөзді қосалқы сөздер).

Жаңа сөздің туындауына ұйытқы болған сөздерге мысалдар

1. Негізгі сөз: оқу

• Жаңа сөз: оқушы
• Бұл туынды сөзге -ушы/-уші агенттік жұрнағы қосылған.
• Мағынасы: оқитын адам, яғни студент.
• Түсінік: "-у" түбірден кейін агенттік жұрнақ арқылы адамның іс-әрекетін жасап шығаратын сөз пайда болды.

2. Негізгі сөз: жазу

• Жаңа сөз: жазушы
• Түсінік: -ушы/-уші жұрнағы арқылы әрекетті іске асырушы адам (құраушы) мағынасын береді.
• Мағынасы: жазатын адам, автор.

3. Негізгі сөз: сурет

• Жаңа сөз: суретші
• Түсінік: -ші жұрнағы арқылы адамға сипат қосып, қызмет түрін білдіреді.
• Мағынасы: сурет салатын адам, өнер қайраткері.

4. Негізгі сөз: кітап

• Жаңа сөз: кітапхана
• Туынды сөз екі түбірдің бірігуі арқылы пайда болды (кітап +хана).
• Мағынасы: кітап сақтайтын/ұзақ уақыт сақтайтын орын.
• Түсінік: қосар сөз (қосалқы сөздермен құралу).

5. Негізгі сөз: сөз

• Жаңа сөз: сөздік
• Түсінік: -дік жұрнағы арқылы зат есімге айналатын абстрактілі ұғым.
• Мағынасы: сөздер туралы жиынтық немесе тізімдік жинақ (dictionary).

6. Негізгі сөз: ұлт

• Жаңа сөз: ұлттық
• Түсінік: -тық/-тік жұрнағы арқылы сапалы сипат беретін сын есім.
• Мағынасы: ұлтқа қатысты, ұлттық.

7. Негізгі сөз: қазақ

• Жаңа сөз: қазақша
• Түсінік: -ша жұрнағы арқылы тілдік/мәдени үлгіні білдіретін сөз жасайды.
• Мағынасы: қазақ тілінде, қазақша түрде.

8. Негізгі сөз: ақпарат

• Жаңа сөз: ақпараттық
• Түсінік: -тық/-тік жұрнағы арқылы байланыстыратын, сипаттайтын сын есім.
• Мағынасы: ақпаратпен байланысты, ақпараттық сипаттағы.

9. Негізгі сөз: сауда

• Жаңа сөз: саудагер
• Түсінік: -гер жұрнағы арқылы сатумен айналысатын адамды білдіреді.
• Мағынасы: сауда жасайтын адам, саудамен айналысушы.

Қысқаша总结

• Туынды сөздер көбіне үш жолмен пайда болады: түпкі түбірге агенттік жұрнақтар (-шы/-ші/-гер т.б.), түпкі түбірге -дік/-тық сияқты абстрактілі/санаттық жұрнақтар, немесе екі түбірдің бірігуі (қосар сөздер: кітапхана).
• Әр мысалда ұйытқы болып тұрған сөз – түбір немесе негізгі сөз, ал жаңа сөз – осы негізге қосылған жалғау немесе қосалқы сөз арқылы пайда болған сөз.

Егер қаласаңыз, сізге де бірнеше түбір сөзді беріп, өзіңіз туынды сөздерді жасауды жаттығып көрейік. Мысалы: түбір сөздерді беріп, қандай жұрнақ қосқанда қандай мағына пайда болатынын түсіндірейін.