1-тапсырма. Әңгіменің сюжеттік-композициялык жүйесіне талдау жасаңдар. Идеясын анықтап, топта талдаңдар. 1-топ Басталуы Байла-нысы 2-топ Шарықтау шегі Шиеленісі 3-топ Шешімі Аяк-талуы Идеясы

Нұсқаулық: тақырып түсініп талдауға арналған жүйелі жол. Әр топ өз бөлімін толтырады. Қандай мәтін болса да, бұл әдіспен сюжетті құрылымын нақтылап, идеяны анықтауға болады. 1) Негізгі түсінік (қысқаша): сюжеттік-композициялық жүйе - Басталуы (экспозиция): орын, уақыт, кейіпкерлер, жағдай таныстырылады. - Байла-нысы (завязка, инцидент): негізгі әрекетті бастайтын оқиға пайда болады. - Шиеленісі (үрейлі, артық шиелену): оқиға-лар бірінен соң бірі шығып, тартыс артады. - Шарықтау шегі (кульминация): конфликттің шешуші, ең күрделі сәті. - Шешімі (Resolution) мен Аяк-талуы (соң): нәтижесі, не өзгерді, не қалды. - Идеясы (месседж, тема): шығарма не туралы ой қалдырады, қандай мораль/ұстаным айтылады. 2) 1-топқа арналған тапсырма: Басталуы және Байла-нысы - Басталуы: - Оқиға қай жерде және қай уақытта орын алады? - Кеміктеп тұрған негізгі персонаждар кімдер? - Оқиғаның бастапқы күйі қандай? - Байла-нысы (завязка/inciting incident): - Негізгі оқиға неге алып келді? қандай мәселе пайда болды? - Бұл оқиға оқиғаның ары қарайғы даму траекториясын неге өзгертті? 3) 2-топқа арналған тапсырма: Шарықтау шегі және Шиеленісі - Шарықтау шегі (кульминация): - Қай сәтте оқиғалар ең шиеленісті болады? - Неге бұл сәт шешуші болып саналады? - Шиеленісі (құрылыс-құбылыс): - Қандай кедергілер бар? кейіпкерлер қандай қақтығыстарға тап болады? - Оқиғаның әр кезеңінде не өзгерді? себеп-салдар байланысын көрсетіңдер. 4) 3-топқа арналған тапсырма: Шешімі, Аяк-талуы және Идеясы - Шешімі (Resolution): - Қақтығыс қалай шешіледі? қандай әрекет нәтижелі болды? - Кейіпкерлер арасындағы динамик қандай өзгереді? - Аяк-талуы (қорытынды): - Оқиға қалай аяқталады? не қалды сабақ ретінде? - Идеясы (theme): - Тақырып қандай негізгі ойды білдіреді? - Бұл шығарма оқырманға несімен жақын? 5) Нұсқа ретінде толтырылатын үлгі (идеяны түсінуге көмектеседі) Тақырып: "Үй тапсырмасы" (мысал қысқа шығарма бойынша) - 1-топ - Басталуы: Қала мектебінде оқитын Аянның күнгейі – сыныпта үлкен жобаны қабылдау туралы хабарлама келеді; ол жалғыздықтан көп, үй тапсырмасын уақытында орындауға бейімделген оқушы. - Байла-нысы: Жоба көлемі үлкен, уақыт тапшылығы сезіледі; сыныптастармен қосылып жұмыс істеу қажеттілігі пайда болады. - 2-топ - Шарықтау шегі: Тапсырма тапсырылған соң уақыт тым құрғақ болып кетеді; команда бірлесе жұмыс істеуге шешім қабылдайды, түрлі қиындықтармен бетпе-бет келеді. - Шиеленісі: Қайта-қайта түсіндіру, бөлініп жұмыс істеу, кейбір ойлар қайшылыққа ұшырайды, бірақ достық пен ынтымақ шиеленісті азайтады. - 3-топ - Шешімі: Барлық бөліктер үйлесім тауып, тапсырма уақытында дайындалып тапсырылады. - Аяк-талуы: Мұғалім жұмысты жоғары бағалайды; команда бірлігінің арқасында әрқайсысы өзіне үлкен сенім алады. - Идеясы: Ынтымақ, еңбекқорлық пен командадағы қолдау кез келген қиындыкты жеңуге көмектеседі. 6) Практикалық ескерту - Мәтінді оқығаннан кейін әр бөлімге нақты сәттерді таңдаңыз: қай сәт экспозицияға кіреді, қай кезде инцидент пайда болды, қандай оқиға кульминацияға жетелейді. - Тәртіп бойынша себеп-салдар байланысын көрсетіңіз: оқиғалар неге осылай болды? - Мәтіндегі нақты сөздерден қысқа цитаталар алсаңыз, идеяны дәлелдеу жеңіл болады. - Егер мәтін сізге берілмесе (сізге тек құрылым берілсе), жоғарыдағы үлгіні нақты мәтінге бейімдеп толықтырыңыз. Егер сізде нақты мәтін немесе сурет келсе, оны жіберіңіз, мен сіздер үшін: - әр топқа нақты мазмұнмен толтыруды, - және жалпы идеяны бірлесіп нақтылап берейін.