Шығарма оқырманға қандай әсер қалдырады? - Нығмет Дүйсенұлы, - деді сол кезде бөлім меңгерушісі Балбек. - Тоңазытқыш жолымен адам өмірін ұзартудың барлық кезде сәтті бола бермейтіні о бастан белгілі. Ұзақ ұйқыдан оянғандардың кейбірі тез қартайып қаза болып жатады. Бұл жағына қалай қарайсыз? - Ғылым жетістігі тек сәттіліктен тұрмайды. Оның жаңсақ жағы кездесіп отырады. Сұрағың орынды. Біз бұл іспен қаншалықты тынбай айналысып келе жатсақ та, оның мәнісін толық ашқан жоқпыз. - Келешектен қандай үміт күтесіз? - Күтер үмітім біреу-ақ. Жаңа өзіңіз айтқан ұзақ ұйқыдан кейін болатын тез қартаюдың сыры Сәметжаным оянғанша ашылар деп үміттенемін. - Рақмет. Түсіру барысында мұнан да басқа сұрақтар қойылды. Аз уақыттың ішінде мазмұнды стереофильмдер дайын болды… Ертеңіне Нығмет ұлы екеуі арнайы насекомосамолетке мініп, қала үстін шарлады. Бұл ұшу Сәметжан оянғанда өңірдің қалай өзгеретінін көру мақсатынан туған еді.Институтта бұл өңірдің де, дүниежүзінің де анық түсірілген картасы, фотосуреттері мен фильмдері бар. Соған қарамастан көзімен көргісі келді. Қала үстін бірнеше рет айналып ұшып, пәтерге оралды. Уақыт таянған сайын Нығметтің дегбірі кете берді. Ана көзіне жас алды. Ал Сәметжан болса, стереотеледидар тілшілерінен жасырып айтпаған іні- қарындастарын ойлап, іштей қиналды. Амал нешік, бәрінен де баз кешуге тура келеді. Бұл оқиға алдын ала дүниежүзіне хабарланып қойған еді. Арада бірнеше күн өткенде Сәметжан ұзақ ұйқыға жатпақ болды. Нығмет пен Балнұр, Сәметжанның іні-қарындастары қатты толқып, қатты абыржыды. Оларды бір демеген нәрсе - оны күн сайын көруге болады. Ж.Сахиев «Уақыт қайтарымы» Отбасыңның қадірін білу Адамның бойындағы мінез-құлық ерекшелігі Ғылым жолы - ауыр жол.88

Келген мәтіннен көрініп тұрған шығарма - Ғылым мен адамгершілік, уақыт пен отбасы тақырыптарын біріктіретін көркем текст. Төменде “Шығарма оқырманға қандай әсер қалдырады?” сұрағына step-by-step түсінік беру үшін жүйелі талдау ұсынамын. 1) Қысқаша сюжеттің негізі - Ғалымдар ұзақ ұйқы арқылы өмірді ұзартудың мүмкіндігін қарастырады, бірақ ұзақ ұйқыдан кейінгі тез қартаю фактісі қайталануы мүмкін екенін ескертеді. - Нығмет пен отбасы мүшелері осы үрдіс арқылы дүниеге жаңаша үмітпен қараса да, моральдік-этикалық сұрақтармен бетпе-бет келеді. - Көрініс қала үстінде ұшыған стереоқұрылғымен түсірілген көріністер, кейінгі күндері Сәметжанның ұзақ ұйқыға баратыны туралы толқыныс, отбасының бірлік құндылығы туралы ойлар – бәрі бірін-бірі толықтырады. 2) Оқырманға әсер ететін негізгі факторлар - Ғылыми потенциалға қатысты қатаң, бірақ қозғалмалы сенім: адамзаттың мүмкіндіктері шексіз сияқты көрінеді, бірақ оның жағымсыз салдары бар болуы мүмкін. - Уақыт пен өлімнің өзекті тақырыбы: ұзақ өмір сүру мүмкін болғанымен, жылдар өтілген сайын адамның ішкі дүниесі мен денсаулығы қалай өзгереді деген сұрақ қойылады. - Отбасы құндылығы: Нығметтің аналық-жалғыздық емес, тұтас отбасыны бірге ұстап тұру ұмтылысы – оқырманға адамгершілік және жақындарына қамқорлық туралы терең ой қалдырады. - Қатынас пен күту сезімі: бала-бауырлармен бірге болу, жақын адамның қартаюын немесе науқасын көріп, ішкі күйзеліс пен үміттің күресі көрінеді. 3) Эмоционалдық спектр және оқырманға нақты әсер - Қуаныш пен сенімнің сәулесі: ғылыми жетістіктерге қызығушылық, болашаққа үміттену. - Қорқыныш пен алаң: ұзақ ұйқы сияқты технологиялық үрдістердің қауіпті әлемі ашық қалады. - Үрейлі саулық пен қайғы: ата-ана көз жасына, туған-туысқандардың толқуына оның жетуі әсер етеді. - Мейірімділік пен жауапкершілік: отбасы арасындағы ықпалдастық, түсіністік пен қайырымдылық көріністері. 4) Құралдар мен стильдік ерекшеліктер - Диалог пен ішкі монологтардың үйлесімі: Characters speaking aloud және ішкі толғаныстары арқылы оқырманға олардың ой-санасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. - Символика: “ұйқы”, “қартаю” және “насекомосамолет” арқылы уақыт, өмір сүру сапасы және технологияның адамға әсері бейнеленеді. - Әдеби көркем тілдері: нақты өмір салтымен, отбасылық дау-дамайлар мен түйіндеме көріністері оқырманды жақын етеді. - Дүниежүзілік деңгейдегі сұхбат сияқты құрылым: ғылымның жалпы адамзатқа ортақ тақырыпқа айналуы, жеке отбасының ішкі әлемімен тіркесуі. 5) Нәтижелі түйін: оқырманға қалатын әсердің жалпы бағасы - Оқырман ғылымның прогрестерімен бірге оның этикалық шекараларын да ойлайды: “мұның пайдасы қаншалықты шынайы?” деген сұрақ тууы мүмкін. - Уақыттың өтуі және отбасы байланыстарының қадірі туралы терең түсінік пайда болады: өмірдің ұзақтығы емес, оның сапасы мен мәні маңызды екенін ұғындырады. - Қоғамдық-құндылықтық баптаулар: оқырман адамгершілік үмітін, өзге адамдарға қамқорлықты, және жақындарына ерегіссіз қол ұшын бере білуді бағалай бастайды. 6) Мүмкіндік бойынша талдау үшін қысқа тезистер (есе үшін) - Тезист 1: Шығарма ғылымның күшін сынамасты, бірақ оның этикалық салдарын да көрсетеді; оқырманның ойы ғылым мен адамгершіліктің теңгерімі туралы тереңірек сұрақтарға бет бұрады. - Тезист 2: Уақыт пен отбасы тақырыптары арқылы шығарма адамға өмірдің мәні не туралы екенін қайта қарауға итермелейді. - Тезист 3: Тұтас көркемдік құрылым (диалог, сурет, символика) оқырманға эмоциялық толқыныс пен ой жүгіртуді теңестіреді. 7) Қысқаша ұсынылатын жауап құрылымы (оқушыға арналған үлгі) - Кіріспе: шығарма қандай сұрақтарға жауап іздейді, негізгі идеялары не. - Негізгі бөлім: - Ғылым мен этика: неге оқырман мұнша даулы сезімге толады. - Уақыт және өлім: ұзақ өмірге қарама-қарсы құндылықтар. - Отбасы және адамгершілік: үй ішіндегі қарым-қатынас пен күту сезімі. - Стильдік құралдар: образдар мен тілдік әдістердің әсері. - Қорытынды: оқырманға әсері қандай түйінмен аяқталады; қандай сұрақтар оқып түсіну үшін маңызды қалдыруы мүмкін. - Мүмкін тұжырым/тақырыптық сұрақтар: екі-үш нақты сұрақ немесе шағын тезистер, талдау үшін. Қысқаша жауап үшін түйін: Бұл шығарма оқырманға ғылымның қуатына сеніммен қарауды да, оның ықтимал қауіптеріне көз жұмуға болмайтындығын да ескертіп, уақыттың құндылығы мен отбасы құндылығын баса көрсетеді. Оқырман өзіне "өмірдің мәні қандай?" деген көпжақты сұрақты қойып, жауап іздей алады.