Тил

Сураныч, кайсы багытта жардам керек экенин тактап бериңиз: - жалпы лингвистика боюнча түшүндүрүү (тилдин кандай экенин, негизги бөлүктөрү), - Кыргыз тили боюнча экзаменге даярдоо, же - программалоо тили сыяктуу башка бир түрдөгү “тіл” (programming language) тууралуу болобу? Эгер жалпы лингвистика жөнүндө болсок, шакирттер үчүн пайдалуу кыскача түшүндүрмө жана экзаменге даярдык планын берип коёюн: 1) Тил деген эмне? - Адамдардын ой-пикирлерин, сезимдерин жана маалыматты айырмаланган символдор аркылуу алмашууга мүмкүндүк берүүчү, коомдо колдонулуучу байланыш системасы. 2) Тилдин негизги өзгөчөлүктөрү - арбитрардыктык (айрым сөздөрдүн мааниси анын формасына байланыштуу болбосо да келген маани берип турушу); - өнүмдүү икемдүүлүк (кыска мөөнөттө жаңы сөздөрдү түзүп колдонуу); - дисплейсмент (гилем, убакытка жана жайга карабай маанини билдирүү мүмкүнчүлүгү); - кызматкерүүлүк (тышкы шарттарга байланыштуу өзгөрүп туруучу колдонуу чөйрөсү). 3) Тилдин негизги бөлүмдөрү (типтүү мектептер боюнча) - Фонетика/Фонология: үндөр системасы жана алардын түзүлүшү; - Морфология: тамыр сөздөр, аффикстер, соралмалар; - Синтаксис: сүйлөмдөрдүн түзүлүшү, сөздөрдүн бири-бири менен грамматикалык байланышы; - Семантика: маани жөнүндө илим; - Прагматика: контекстке көзөмөлдүү маани жана колдонуу; - Лексикология: сөздөрдүн маани жана туюлушу; - Диалектология/Социолингвистика: диалекттер, коомдук варианттар, стильдер. 4) Экзаменге даярдык боюнча сунуштар - негизги түшүнүктөрдү жана терминдерді тактык менен жазып алам; - ар бир бөлүм боюнча мисал суроолор даярдоо (тилдин айкалып анализи, сүйлөмдөрдү талдоо); - түрдүү типтеги тест жана ачкыч суроолорду кайталоо; - маалыматты өз тилинде ⟶ түшүндүрүп, мисалдар менен көрсөтүү. 5) үлгү экзамен суроолору (Кыргызча) - Тилдин негизги функциялары кандай деп эсептейсиз? Тил эмне үчүн маанилүү? - Фонетика жана фонология боюнча түшүндүрүп бериңиз: Кыргыз тілінде кандай үндөр бар жана алар кандай категорияга бөлүнөт? - Морфология боюнча: тамыр сөз, айкалыш (формалар) деген эмне жана аларды кандай учурда колдонууга болот? - Синтаксис боюнча: “Кеп жөнүндө” сүйлөмүнүн түзүлүшүн талдап бериңиз: ким? эмне кылды? кайсы жерде? - Семантика жана прагматика: «Сөздүн маңыны контекстке жараша өзгөрүп жатат» деген эмне эки түшүндүрмө бериңиз. - Диалектология эске алынуусу керек болсо: аймактык айырмачылыктар кандай болушу мүмкүн? 6) Окуу планы (2-4 апта үчүн) - Апта 1: Фонетика/фонология негиздери; негизги терминдер; - Апта 2: Морфологиянын негиздери; тамыр сөздөр жана аффикстер; - Апта 3: Синтаксис жана семантика; негизги үлгүлөрдү талдоо; - Апта 4: Практикалык талдоо, түшүндүрмө жазуу, тест жооптору менен машыгуу. Эгер сиз программалаган тил (programming language) тууралуу soru болсо, айтыңыз: кандай жеткирүү, кайсы тили (Python, Java, C++, башка), экзаменге кандай талаптар бар экенин айтып беретим. Кайсы багытты тандасаңыз, агакара конкреттүү материалдар жана практикалык тапшырмалар даярдап берип коёюн.