ӨСКІНДЕР ҮЛГІСІНДЕ ӨСІМДІКТЕРДІҢ БӨЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ МАҚСАТЫ: Онген тұкымның не бөлетінін анықтау. ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚ ЖӘНЕ МАТЕРИАЛДАР: түзсіз мөлдір шыныдан жасалған екі шөлмек, кұрғақ тұқымдар, өнген тұқымдар, майшам, сым. ЖҮМЫС БАРЫСЫ 1. Екі шөлмекті алыңдар. Біреуіне кез келген өсімдіктің, мысалы бұршақтың немесе бидайдың 30 құрғақ өнбеген тұқымын салыңдар. Екінші шөлмекке осы өсімдіктің өнген тұқымын салыңдар. Екі шөлмекті де тығынмен жауып, қараңғы жылы жерге қойыңдар. 2. Келесі күні құрғақ тұқым салынған шөлмекке сымға бекітілген жіңішке жанып тұрған майшамды түсіріңдер. Майшам Шөлмектегі ауаның құрамы өзгерді ме? 3. Содан соң өнген тұқым салынған екінші шөлмекті ашыңдар және онда да сымга бекітілген жіңішке жанып түрған майшамды түсіріңдер. Майшам Шөлмектеri ауаның құрамы өзгерді ме? 4. Жан-жағынан мақтамен немесе кигізбен жақсылап жабылған өнген тұқымы бар банкаға термометрді түсіріңдер. Температура 5. Қорытынды жасаңдар. а) Сендердің зерттеулерің нені дәлелдейді? а) Тұқымдар тыныс алғанда ауа құрамы қалай өзгерді? б) Дымқыл түқымдар неге қызады? в) Түқымды сақтау үшін қандай жағдай қажет? ДЕСКРИПТОР Құрғақ тұқым салынган шолмекке сыме бекітілген жіңішке жанып турган май шамды тусірген кезде ауаның құрамының өзгеретіндігін зерттейді. Өнген тұқым салынған шөлмектегі ауаның құрамын зерттейді. Тәжірибенің нәтижесіне түсінік береді. Онген тұқым салынган шөлмектегі aya температурасын өлшейді. Қорытынды жасайды: - тұқымдардың қайсысы қарқынды ты ныс алады, құрғақ па немесе өнгендері ме? - тұқымдардың тыныс алуы кезінде ауа құрамының өзгеруі туралы; тұқымдардың тыныс алуы мен ауа температурасының арасындағы байла ные туралы: - тұқымдарды сақтаудың жағдайлары туралы.

Түсінік Before answering, қысқаша негізгі идея: - Тұқымдардың тыныс алуы – жасушалар оттегіні пайдаланып энергетика алады (қорект substances-тегі энергияны бөлшеп шығарады). Бұл процесс жылу бөледі және ауа құрамын өзгертуге әкеледі: оттегі азаяды, көмірқышқыл gas (CO2) артады. - Өсіп келе жатқан тұқымдар тыныс алуды көбейтеді (метаболизм жылдамдайды), сондықтан олардың ішінде ауаға әсер көбірек байқалады. Құралдар – құрғақ тұқымдар және өнген тұқымдар, майшам, темір сым, темір құты, термометр және мақта/көгал (қауіпсіздік үшін желдетілетін ортада жұмысы жақсы). Зерттеу мақсаты: Онген тұқымның не бөлетінін анықтау (өсімдіктің тыныс алу процесін зерттеу). Негізгі тұжырымдар (қысқаша): - Тыныс алу кезінде оттегі ауырлатып пайдаланылады және CO2 бөлінеді; ауадағы оттегі азаяды, CO2 көбейеді. - Өсіп келе жатқан тұқымдар тыныс алуды күшейтеді, демек олар ауа құрамын өзгертеді және ішкі температураны көтереді (метаболизм жылдамдығы жоғарылайды). - Қорытынды: құрғақ тұқымдар тыныс алумен салыстырғанда өнген тұқымдар көп жылу бөледі, ауаға CO2 көп бөлінеді, оттегі азаяды. Зерттеу бойынша нақты шешім (қадамдармен түсініктеме) 1-қадам. Құралдар мен дайындық - Екі мөлдір тығыздалатын шөлмекті алыңыз. - Бір шөлмекке 30 құрғақ өнбеген тұқым (мысалы бұршақ немесе бидай) салыңыз. - Екінші шөлмекке осы өсімдіктің өнген тұқымын салыңыз. - Екі шөлмекті де тығынмен жауып, жылы жерде, қараңғыда ұстайсыз. - Майшамды сымға байлап, әр шөлмектегі ауаға қол жеткізу үшін оны төмен түсіру мүмкіндігін қарастырыңыз. Этикалық ескерту: майшамның тұтануы зиянсыз, бірақ тұйық бөлмеде жұмыс істегенде өрт қауіпсіздігін сақтаңыз, сұйықтықпенapart. 2-қадам. Құрғақ тұқымдар тұнған шөлмекке майшамды түсіру - Құрғақ тұқым салынған шөлмекке сымға бекітілген жіпке байланған жіңішке үрленген майшамды түсіріңіз (ұзақ ауданда тұрып жануы керек). - Шылымды (майшам) пайдаларымен тыныс алу процестері бастауға тырысыңыз. Осының нәтижесінде ауаның құрамының өзгеруін бақылаңыз. - Күйдіру барысында оттегі кенеттен таусылады деп күтіледі; мұны шөлмектегі майшамның сөніп қалуы арқылы байқауға болады. Физикалық түсінік: - Құрғақ тұқымдар жоғары ылғалсыз болғандықтан тыныс алу өте баяу болуы мүмкін, бірақ тыныс алу процесі жүзеге асады. Оттегі азаяды, CO2 түзіледі, жылу бөлінеді. 3-қадам. Өнген тұқым салынған шөлмекті ашып, майшамды түсіру - Өнген тұқым салынған шөлмекті ашыңыз да, сымға бекітілген жіңішке майшамды қайта түсіріңіз. - Майшамның оты қандай күйде жанатынын бақылыңыз: ашық ауаға енгенде тұтану жалғасуы мүмкін, бірақ өнген тұқымдардың тыныс алуы оттегіні тез тұтынғандықтан, оттың тез сөніп қалуы мүмкін. - Егер өсіп келе жатқан тұқымдар өте қарқынды тыныс алса, оттегінің жергілікті молшылығы тез төмендейді де, майшам сөніп қалуы ықтимал. Этикалық түсінік: - Өнген тұқымдар тыныс алғанда ауа құрамын қиындатып отырады: оттегі азаяды, CO2 көбейеді. Сондықтан ашық шөлмекте де майшамның ұзақ жанғанын күтуге болмайды. 4-қадам. Өнген тұқым салынған банкаға термометрді енгізу - Өнген тұқым бар банкаға мақтамен немесе кигізбен жақсылап жабылған күйде термометрді түсіріңіз. - Температураны бақылаңыз. Өсіп келе жатқан тұқымдардың тыныс алуы энергия бөлгендіктен жылу бөліп, банка ішінде температура көтерілуі мүмкін. - Бұл көрсеткіш өнген тұқымдардың тыныс алу қарқынын көрсетеді: жоғары температура тыныс алудың жоғары қарқынын көрсетеді. 5-қадам. Қорытынды а) Сендердің зерттеулерің нені дәлелдейді? - Тұқымдардың тыныс алатынын, әсіресе өнген тұқымдардың тыныс алу қарқыны жоғары екенін дәлелдейді. - Ауа құрамының өзгеруі: оттегі азайып, CO2 артады; өнген тұқымдар барысында бұл өзгерістер айқын көрінеді. - Тыныс алу процестері әдетте жылуды бөледі, яғни өнген тұқымдарда банканың температурасы көтеріліп тұрады. а) Тұқымдар тыныс алғанда ауа құрамы қалай өзгерді? - Оттегі азаяды, CO2 көбейеді. Қысқа уақыт ішінде ылғалдық деңгейі өзгеруі мүмкін, бірақ қажетті негізгі өзгерістер – O2 азаюы және CO2 артуы. б) Дымқыл түқымдар неге қызады? - Дымқыл тұқымдар тыныс алуды іске қосқанда энергия энергиясы бөлінеді, бұл химиялық реакциялар экзотермиялық болып табылады, сондықтан бөлінетін жылу тұқымдарды жылытады. в) Тұқымды сақтау үшін қандай жағдай қажет? - Құрғақ тұқымдар үшін: суық, құрғақ, қараңғы орта; температура өзгелерге салыстырмалы тұрақты болуы қажет, ылғалдылық минимальды болуы тиіс. - Өсіп келе жатқан тұқымдар үшін: ылғал, дұрыс темпертура (мысалы, 20–25°C диапазоны) қамтамасыз етілуі керек; жақсы желдетілетін орта қажет, ашық ауа алмастыру үшін қажетті көмек қажет. - Түқымдарды ұзақ сақтауға арналған жалпы қағидалар: ылғалдан қорғау, тітіркендіретін факторларды азайту, тұрақты температураны ұстап тұру. Дезкомментарий немесе қосымша идеялар (ұсыныс) - Бұл экспериментте CO2 өзгерісі көрінісін нақты өлшеу үшін ақшыл сода-лимон суы құтысын қолдануға болады: CO2 сіңіретін реагентпен ауаның құрамын өзгертуге болады. - Тыныс алу процесін түсіндіру үшін қарапайым теңдеулерді қолдануға болады: өнген тұқымдардың жасушалары оттегіні пайдаланып көмірқышқыл газын және су түзеді; энергия бөлініп шығады. Қысқаша түйін: - Dry тұқымдар тыныс алу деңгейі төмен болғандықтан майшам тез сөніп кетуі мүмкін; өнген тұқымдар жоғары тыныс алу жылдамдығын көрсетеді – майшам тезірек сөнеді, банка ішінде температура көтеріледі. - Ауаның құрамында оттегі азайып, CO2 саны артады; бұл тыныс алудың нәтижесі. - Тұқымдарды сақтау жағдайлары олардың түріне байланысты өзгеруі қажет: құрғақ сақтау үшін суық–құрғақ орта, өнгіштікті қамтамасыз ету үшін ылғал, ауа алмасуын сақтау және жылы жерде ұстау қажет. Егер қаласаңыз, осы экспериментті цифрлық есеппен толықтыру үшін қарапайым бақылау парағын дайындап, әр кезеңдегі көріністерді (майшамдың сөнуі, ауа түсуі, температура değişimi) тіркеп отыруға болады.