138. Бул кенугууну да жогорудагда эле тартипте иштегиле.
ТУЛКУ МЕНЕН КОЁН
Элдин айтуусуна караганда мурда тулкунун куйругу
жок экен. Карышкыр менен мамилеси жаман болуптур.
Анан куйругунун жоктугунан баскан изин жашыра ал-
бай, мунусу езуне чон залалын тийгизчу экен.
Бир куну тулку калын токойго барып, дарактын тубунде жаткан коёнду керуп калат. Ал кезде коёндор-
174
дун куйругу узун болуп, ылдам журушке чон тоскоол-
дук кылчу акен. Тулку коёнду карман алат да, жемекчи
болот. Ошондо коён: «Мени елтурбе, куйругумду бере-
йин»,— дейт. Буга тулку макул болот. Экее куйрукта-рын алмаштырат. Ошондон бери тулкунун куйругу узун,
коёндуку кыска болуп калган экен. ( «Казак эл жомогу»
Тилекке каршы, суроодо көрсөтүлгөн текстиңерге ылайык “жогорудагысындай тартипте” конкреттүү форматту кайтаруу керек болсо, ал форматдын мурдагы үлгүсүн көрүп албай тураксыз калгандай болдум. Ошондуктан мына ушу окуяга ылайык стандарттуу экзамендик чыгарманы талдоо структурасында жооп берейин. Эгер сенде мурдакылардагы конкреттүү формат болсо, аны да айткын, мен ошолго ылайык кайра жазып берем.
Тулку менен коён (Казак эл жомогу) – киргизүүчү анализ
1) Тема жана мазмун
- Тема: айлакерчилик, чалгынчылык менен өкүм кылган талаш-тартыштын айлакердикке алып баруусу, ошондой эле айла-амалдын өзүнө кандай зыян алып келери.
- Мазмун: тулку (ишенимсиз, айлакер) куйрук жоктугунан жашуучу Tracks менен алоого учурап, коён менен учурашып, өздөрүнө пайдалуу деп эсептеген куйругун айтышып алмаштырып кооротот. Натижада тулкунуку узун, коёндуку кыска болуп калып, алардын жашоосуна жаңжалдуу таасир тийгизет.
2) Каармандар
- Тулку (тукулуу, айлакер, башкача айтканда түлкү): өзүнүн куйругунун жоктугун жашыруу үчүн акылмандык менен аракет кылат; идеясы — коёндун куйругун алам деп сүйлөнөт.
- Коён (коёндун айланып жүргөн коён): айла-аргасын пайдаланып куйругун алмаштыруу сунушун берип, өзүн жана башка коёндор үчүн пайдалуу деп көрөт.
- Кыймылдагы окшоштор: айлана-чөйрөдө токой, коёндордун коопсуздугун каалаган чырга таасирлүү.
3) Окуялардын негизги желеси
- Мурда тулкуну куйрук жоктугу тийиштүү киргизүүдөн пайдасы жок экендигин көрсөтөт; жүрүм-турумын жашырууга байланыштуу маселелер пайда болот.
- Токойго барган тулку коёнду кармайт жана ашкере ашыкча курман болуу мүмкүнчүлүгү пайда болот.
- Коён “менин куйругумду берейин” деп сунуш кылат; тулку макул болот жана куйруктарды алмаштырат.
- Акыры тулкунуку узун куйрук, коёндуку кыска болуп калат; ал эми алмашуу аркылуу өзүнө пайдалуу деп эсептеген айласы ишке ашат.
4) Чечүү жана конфликт
- Конфликттин негизги булагы — тулкундун куйруксуздук жана аны жашыруунун айласын колдонуу.
- Алмашуу аркылуу эки тараптын да кирешеси бар экен деп көргөндөр болсо да, натыйжадагы физикалык өзгөрүү (узун куйрук/кыска куйрук) чыныгы жашоого зыянын да алып келет.
- Окуя моралдык маани берип, айлакерчилик өзүнө зыян тийгизиши мүмкүн экендигин көрсөтөт.
5) Мораль жана негизги сабак
- Морал: Алдамчылык жана айлакерчиликтин артына жашасак да, ал айыптан качып кетпейт; өзүнө жана айланадагыларга зыян алып келиши мүмкүн.
- Башкача айткандар: “Көз боёлуп, чындыкты жашыруу – чыгымдуу болот”; "Айлакерчилик менен жүргөндө, өзүнүн жана айланадагыларды зыянга учуратат."
- Негизги максат: айла-амалдар аркылуу убак-убакыттын айланасында өзүнө жана башкаларга кандай зыян келери тууралуу түшүнүк берип жатат.
6) Тилге жана сөз айкалыштары (өкмөтүү сөздөр)
- куйрук (куйругун түшүндүрөт), коён (коёндун сөзі), тулку (түлкү/кесиптештик фигурасы), акылмандык, айлакерчилик, алмаштырат, узун/кыска болуп калат.
7) Демөөрчүлүк суроолор (үй тапшырмасы үчүн)
- Неге тулку өзүнүн куйругун жоготкон деп ойлорсон? Анда ал эмне үчүн айлакерчиликти пайдаланат?
- Коён эмне үчүн куйругун берүүнү сунуш кылат? Экөөнүн да кызыкчылыгы кандай экенин түшүндүрүп бер.
- Окуядан кандай моралдык сабак аласың? Өзүңдү ушундай кырдаалда кандай жол менен алып кетмексиң?
- Бул кыргыз казак эл жомогу болсо да, айлакерчилик менен чалгынчылык тарбиясы эмне боюнча сабак берет?
8) Кыскача түйүндүү версиясы (өз чаттан кайра баяндама)
- Түлкү менен коёндин айлакерчиликке негизделген жолугушуусу. Түлкү куйругунун жоктугун жашыргандыктан пайда табууну көздөсө да, коён түшүнүп алынган суктан менен өз куйругун алмаштырып берет. Натыйжада тулку зыяны менен өзүнүн узун куйругуна ээ болсо, коён кыскаруусу менен аймакка сейрек болууга мажбур болот. Маалымат: айлакерчилик өзүнө да, айланадагыларга да зыянын алып келет.
Эгер сен ушул үлгүдөгү форматты алдыңгы номерлердеги (мисалы, 137 же башка окуялар) тартипте толук өткөрө тургандай форма керек болсо, бизге оригинал форматты көрсөт, мен ошол структураны толук толгондой кайтап жазып берейин.
