Эссе по адабият на тему Чынгыз Айтматов «Бетме бет» План 1.Улуу жазуучу Чынгыз Айтматов 2.Согуш апааты жана качкын Ысмайыл 3.Сейде менен Ысмайылдын бетме-бет келиши.(Ысмайылдын чыныгы жузу) 4.Чыгарма сага кандай таасир калтырды

1) Улуу жазуучу Чынгыз Айтматов Чынгыз Айтматов — Кыргызстандын гана эмес, дүйнө айтып жүргөн улуу жазуучу. Анын чыгармалары адамды түшүнүүгө, анын ички дүйнөсүнө үңүлүүгө чакырат. Айтматовдун сөзү жөнөкөй көрүнгөнү менен терең философияны камтыйт: ким экзамен алдында турганда да, күнүмдүк жашоонун айласы менен күрөшүп жүргөндө да адамгерчилик, гуманизм, чынчылдык баалуулуктар эң маанилүү өлчөмдөр бойдон калат. Ыраатка бай эле стиль менен жазылган повесттери айкын көрүнүктүү чындыкты көрсөтөт: согуш, кырсык, кыскартылган жашоонун алдагусу адамга кандай таасир этет, адам өзүнүн чыныгы жүзүн кантип табат. “Бетме-бет” сыяктуу чыгармалар аркылуу Айтматов адамдын ички дүйнөсүнө терең кирип, сырттан көрүнгөндөй карапайым көрүнгөндөй эмес, көп кырдуу, күрөштөргө толгон тургандыгын жашайт. 2) Согуш апааты жана качкын Ысмайыл Бул чыгармадан согуш апаатынын адамзатка тийгизген кооптуу таасирин айкын көрүүгө болот. Согуш арбактай жүрөктө жараат сала берет: үй-жайдан айрылуу, жакындарын жоготуп, өз тамырларынан ажырап калыш кVenda кыйынчылыгын ээлеп алган. Ысмайыл — качкын катары ушул күйгүзгөн жолдун өкүлү. Анын жолдошо согуштан калыптырган болушуна карабастан, ал өзүнүн тагдырын башкача сүрүп көрүүгө аракет кылат: жаңы чөйрөдө өз ордун табууга, этияттык менен өз инсандыгын сактоого умтулат. Айтматов ушундай образдар аркылуу кырдаалдын объективдүү чийки суратын көрсөтөт: согуштун айынан качпаган өзүн-өзү таап, адамгерчилик үчүн күрөшүү мүмкүнчүлүгү бар экендигин көрсөтүп, окуяны жөн гана кырсыктан көрүп калбастан, анын баардыгын адамдык баалуулуктар менен өлчөөдү сунуштайт. Ысмайылдын кемчилиги жок, ал эми анын артында жашырган чыныгы эмоциялар, үмүттөр жана калың сырлары адамдар арасындагы мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтет. Бул тема — аймактардын, улуттардын ортосундагы сый-урматты, түшүнүүнү жана адамды адам катары кабыл алууну өнүктүрүүчү күч. 3) Сейде менен Ысмайылдын бетме-бет келиши. (Ысмайылдын чыныгы жүзү) Сейде менен Ысмайылдын бетме-бет келиши чыгарманынын айынан пайда болгон негизги кырдаалдардын бири болуп саналат. Бетме-бет келген сәт — эки өзгөчө жашап жаткан дүйнөнүн, эки жашоонун, эки акыйкаттын теңдикке келген күбөсү. Ысмайылдын чыныгы жүзү — ал адам катары гана эмес, согуштан, качкындыкынан, улам-улам жашыруун ачылбаган жүрөгү менен жашап жаткан ким экенинен көрүнүп турат. Бул бетме-беттик кезим, айкындайт: адам өзүнүн өтүн-тиричилик коопсуздугун, сый-урмат, сүйүү жана түшүнүү менен камдап кетүүгө аракет кылат. Сейде болсо бул жолдо ыйык рол ойнойт: ал Ысмайылдын көпчүлүк учурда айланып жүргөн маскаларын алдына жайып, адамдар өздөрүнүн чыныгы жүздөрдү көрсөтсө, дүйнө да бир азга да болсо жакшырат деген ишенимде калат. Ысмайылдын чыныгы жүзү анын согуштук травмаларынан, айрылуудан, айрыкча элдин алсыздыкка, зомбулукка каршы туруштук берүү жөнүндөгү ички күчтөн айкын көрүнөт. Ал өзүнө келгендө эми гана сыртынан көрүнгөн жашоонун бийиктигин кечип, ички үнүнө кулак төшөйт жана өз чындылыгын көрсөтөт. Бул бетме-беттик жолдо Айтматов адам болуу жана адамдын өзгөчө руханий кызыгуусу кандайча түптөлүүдө деген суроону койот. Ошондой эле чыгармадан көргөндө: ишеним, достук, көбүрөөк түшүнүү менен караганда, сырткы көрүнүштөр кыска калат, ал эми чыныгы мөндү — адамдын ички дүйнөсү, атуулдугубуздун маңызы. 4) Эмне себептен чыгарма сага таасир калтырды? Бул чыгарма мага үч негизги нерсени эскертип кетти: - Биринчи — адамгерчиликке секирген үндүк. Айтматов согуш, айрылуу жана беймаматтыкты чагылдырган учурда да адамдардын сүйүүсү, түшүнүү, баалуулуктары өз акысыздыгын сактап калат деп көрсөтөт. Сейде менен Ысмайылдын бетме-бет келиши — биздин жашообузда да адамдарды, өзгөлөрдү түшүнө билүү баарын алдыга сүрүп турат деген ишенимди күчөтөт. - Экинчиси — сырттагы көрүнүштөрдөн көбүрөөк ички дүйнө маанилүүлүгү. Ысмайылдын чыныгы жүзү сүрөттөөнүн сыртына чыгып, адамдын маанилүү сапаттарын — акыл, эмгекчилдик, каармандык, ыйманды сүрөттөп турат. Демек, ким экендигибизди баалоодо, атүгүл улутка же сырткы көрүнүшкө негизделген болбоюнча, чыныгы адамды сыртта деле көрсө болот. - Үчүнчүсү — тынчтык жана өз ара сыйлашка үндөө. Бул аймактар аралык, маданияттар аралык түшүнүүчүлүктү күчөтүүчү туңгуч жол. Өлүмдөн жашоого, айрылуудан кайра чогулууга умтулуп жаткан кезде жылмаюу же алда-чүкүй сөздөрдөн да маанилүү нерсе — адамзаттын биримдиги. Сейде менен Ысмайылдын бетме-бет келишинен мен международный мамилелердин, үй-бүлөлүк баалуулуктардын да согуштан кийинки реконструкциясы кандай болоруна көзөмөл койгон умтулуумду олуттуу түрдө күчөттүм. Андыктан “Бетме-бет” чыгармасы мага адамдарды жалпылап түшүнүүгө чакырат: ким экенибизге карабай, бири-бирибиздин чыныгы жүзү менен сыймыктана билсек, дүйнөдө тынчтыкка, адамгерчиликке жакын жол куюлмак. Айтматовдун көркөм туюмдары менен жазылган бул чыгарма өтө терең философиялык жана этикалык баалуулуктарды сунуштайт: өз кабылдагычыбызды, башка адамдардын атын, теги, же сырткы көрүнүшү аркылуу эле эмес, алардын жүрөгүндөгү тажрыйба менен баала. Эң негизгиси, “Бетме-бет” through meeting of Seyde and Ismail reminds us that face-to-face contact can reveal the true humanity of a stranger and call us to responsibility: empathy, shared humanity, and moral courage are the bridges that can overcome the scars of war.