228-т. Берилген сёзтутушлада этимлени къарыулаучу формагъа, алабла айтымлакъураб джазыгъыз. Байрамгъа хазырланадыла. Назмуланы окъуйма. Джырланы джырлайма. Арбазныджыяма. Орамны сибиреме. Плакатладжазама. Ишими этеме. Къолумдан келеди. Болушурча болгъанма. Аманны-игини ангылайма. Юлгю: Байрамгъа хазырланадыла- байрамгъа хазырланаядыла. Школсабийле байрамгъакеслери хазырланаядыла.

Кабул итеп алдым — сезгә 228-тәрдемдәге сӯз төштүдә (сөзтүп) казуатив яисә къарыулаучу формаға айландыру керек. Әмма мәтндіклер тәкъдим болгасында, “къарыулаучу форма” — казуатив форма экенин аңлатып, конкрет сөйлемне казуатив формасына айландыру керектигин аңлатып кетейем. Бу төрле талааларда нәрсә үткәнне нақтылап алсак — өч-төрт та сұралманы бергәләп чишәрек: Қайсы нәрсә соралғанын ашығырақ аңлау өчен сұрау: - Бу тапшырмада казуатив формага әйләндерүү керекпе, я пассивка әйләндерүү керекпе? “Къарыулаучу” сүзе казуативка ишарә кыламезме? - Сөйлемнери нақтыланып бергендегиз бармы, әлде безге беркенче максатта мисаллардан гына форманы үйретешекпе? - Өлгүн чикләр: предмет һәм кластың берилмәгәнлигидә, без гомум мәктәп дәрәҗәсине къарамыз. Шуны белсәгеz, сизгәнчә — ни эшләп чишәрге кирәклегенең төп планын баштан күрсәтим. Бу план общая методика үчүн, конкрет форма яки суратларны алыш үчүн кулланылыр: Общий план (къыскача) - 1) ГлаголRoots тузун ал: җөмләдәге нигез мәгъэлүмәт вә глаголны ачыклап ал. - 2) Казуатив форманы билгелә: ешлыкта казуатив формасын тудыру өчен тамыр белән махсус кисәкчәләр/суффикслар кушыла. Бу суффикслар григ кезінде хувап/ябылу кагыйдәләренә буйсындырылып, еш кына тавыш гармониясине таләп итә. - 3) Шәхси затлар, вакыт һәм кайгы (тенсе) кушымчалалары белән форманы хәзергәя/килача формасына килтерәсе. - 4) Нәтиҗәдәге җөмләне укыла торып, дөрес язылышны һәм мәгънәне тикшер. - 5) Әгәр сезгә әсәрле мисаллар кирәк булса, мин баз глаголлар белән аңлатмасын мисал белән күрсәтермен. Төп аңлатма (гомум характеристика) - Казуатив формалар гадәттә глагол тамырыннан соң "казу"ны белдерүче суффикслар белән tüрегән форма булып тора. Татар төркчәләрендә бу суффикслар күрсәтелгән кагыйдәләргә бәйле рәвештә төрле вариантларда килә: төрле төрләрдә (ашыл/тыр/дыр/тир ... куу) ул тавыш гармониясенә ярашлы үзгәрә. - Нәтиҗәдәге форма еш кына «кeрeттирү» яки «нəрсəнeннeн сәбәплeтү» мәгънәсен бирә. Сезнең тәкъдим иткән мисаллар белән җөмләләрне карап чыгыйк - Бирелгән юллар: 1) Байрамга хәзерләнелә (хәзерге заман, пассив/казуативга якынлы формалар) 2) Байрамга хәзерләнәядыла (бу формада “уя”лый торган заман һәм актив-пассив нюанслары бар) 3) Школабийле байрамга кесе/байрамга чакыру формалары: хәзерләнә яисә хәзерләнелә? Киләсе этаплар өчен сораулар - Зинһар, конкрет яшь дәвалау задачи өчен сез нидән башларга телисез: казуатив форманы гынамы, әллә пассив форманымы? - Шундый ук мисалны (сөйлемләрне) минем белән беррәттән эшләргә телисезме, әллә сезгә 1-2 нөсхә күрсәткеч кенә кирәкме? Мин әзер: - Әгәр дә сез расласаz, мин әүәлгедәге мисалларны алып (мәсәлән, “Bayramğa hazirlana-dila” яки “Bayramğa hazırlanadıla” кебек вариантларны), сезгә казуатив формага ничек нигезләп үзгәртелә икәнлеген адым адым биреп аңлатырмын. - Шулай ук сезгә җөмләләрне шәхес, вакыт төрләренә карап дөресләнеп соңгы формаларны күрсәтермен. Белсәгез, дөрес нәрсә теләгәнегезне — сезнең сорауга туры килгән тулы һәм адымлап чишмәсез җавапны биреп чыгам. Сорауларны ачыклагыз: - Казуативформа кирәкме (къарыулаучу), әллә башка формалармы? - Конкрет җөмләләрне бирәсезме (без бу 228-ттан алынган җөмләләрне)? Шулай ук “Bayramğa hazirlanadıla” кебек мисалларны да раслый аласызмы? Мин әзер: бәхәссез exactly нәрсә эшләргә икәнлеген белгән көндә, мин сездән алган параметрларга нигезләнеп, адым-садаq белән детальле чишелеш (шаг за шагом аңлатма, мисаллар белән) бирермен.