Сократи этот конспект ## Канспект: перыяд 1960-х – пачатку 1990-х гадоў у беларускай літаратуры і мастацтве ### 1) Агульная характарыстыка эпохі - Перыяд **1960-х – пачатку 1990-х гг.** стаў для грамадства і культуры **вызначальным і складаным** этапам развіцця нацыянальнай літаратуры і мастацтва. - **Пачатак 1960-х**: час **абнаўлення грамадскага жыцця**, рух да новых поглядаў на чалавека, жыццё і мастацтва. - У літаратуры ўзнікалі **наватарскія творы розных жанраў**, узмацняліся **эксперыментальныя пошукі** новых формаў мастацкага выказвання. --- ### 2) Змены ў разуменні чалавека і ролі літаратуры - Герой літаратуры паказваўся **цэласна**, у ўсёй складанасці: - адносіны да жыцця, - адносіны да самога сябе, - ўнутраныя канфлікты, сумненні, драмы. - Аднаўляўся **гуманістычны патэнцыял літаратуры**. - Пашыраўся тэматычны дыяпазон: - філасофска глыбокае асэнсаванне сучаснасці, - зварот да падзей **нацыянальнай гісторыі**. --- ### 3) Тэма Вялікай Айчыннай вайны і “постхрушчоўскія” цяжкасці - Асабліва трагічна гучала тэма: - **Вялікай Айчыннай вайны**, - лёсу пакалення беларусаў, якіх закранула ваеннае ліхалецце. - У літаратуры ствараліся вобраз(ы) беларускага народа: - працаўнік, герой народнай большасці, - адказны, руплівы, - са шчырым сэрцам. - Пасля **хрушчоўскай адлігі** пачаліся **“замаразкі”** (працягваліся да пачатку 1980-х), калі ўзмацняўся ціск і абмежаванні ў развіцці грамадскай думкі. --- ## 4) Перыядызацыя ідэйна-эстэтычных асаблівасцей ### 4.1) 1960–1980-я: праўдзівасць, пераацэнка каштоўнасцей - Унутраныя ідэйна-эстэтычныя асаблівасці ўплывалі на стыль пісьменнікаў. - У творах: - паказваліся змены ў светапоглядзе, - **пераацэнка маральных і жыццёвых каштоўнасцей**. - **Шасцідзясятыя гады**: пафас праўдзівасці. - “Пафас праўдзівасці” падхоплівалі новыя пакаленні аўтараў. --- ### 4.2) 1970-я: літаратура і паглыбленне псіхалогіі (адміранне “дагматыкі”) - **1970-я гады**: перыяд мастацка-філасофскага асэнсавання жыцця. - Раней літаратурным героем часта станавілася не столькі асоба сама па сабе, колькі: - яго **справа**, прафесія, “пасада” (старшыня калгаса, урач, будаўнік і г.д.). - Частка ўнутранага жыцця чалавека ігнаравалася: - душэўныя перажыванні, - сумненні, - трагедыі асобы. - Паглыбленую псіхалогію і чалавечую глыбіню рашуча ўводзілі: - **Васіль Быкаў**, **Іван Мележ**, **Іван Шамякін**, **Аляксандр Макаёнак**, **Уладзімір Караткевіч** і інш. --- ### 4.3) Уплыў еўрапейскіх напрамкаў і рускай класікі - Беларускія аўтары выкарыстоўвалі эстэтыку розных накірункаў: - экзістэнцыялізм (асабліва ў Быкава), - эстэтыка польскай паэзіі (у Максіма Танка), - еўрапейскія традыцыі гістарычнай прозы (у Караткевіча). - Узмацняўся ўплыў **рускай класікі**: - Толстой, Дастаеўскі, Чэхаў; - сучасная паэзія і проза таксама. - 1970-я: высокія дасягненні беларускай - **паэзіі**, - **нацыянальнай прозы** (апавяданне, аповесць, раман). --- ### 4.4) 1980-я: Чарнобыль і місія літаратуры - Па фокусе **1980-х**: звернутасць да свядомасці асобы, абуджэнне - сацыяльнай, - грамадзянскай, - нацыянальнай актыўнасці. - Асабліва пасля **чарнобыльскай катастрофы (1986)**: - літаратура брала на сябе місію **духоўнага і маральнага ачышчэння**, - адраджэнне лепшых рыс нацыянальнага характару пасля таталітарнай рэгламентацыі. - Даследаванні літаратуразнаўцаў і творы пісьменнікаў вярталі: - **гістарычную памяць**, - **нацыянальную годнасць**. - Узнік “першы этап” вяртання ў літаратуру: - аўтараў, што апынуліся па-за межамі Беларусі, - рэабілітаваных дзеячаў культуры і слова. --- ## 5) Пісьменнікі і новыя голасы (пачатак 1990-х таксама) - У літаратуру прыйшлі або актыўна вылучыліся: - Георгій Марчук, Алесь Разанаў, Мікола Мятліцкі, Навум Гальпяровіч, - Віктар Шніп, Людміла Рублеўская і інш. - У пачатку **1990-х**: асаблівы драматызм светаадчування мяжы стагоддзяў: - трывога за глабалізаваны свет, - узаемасувязь прычын і наступстваў, - заклапочанасць будучыняй, - пытанні духоўных і маральных каштоўнасцей, - захаванне навакольнага асяроддзя і гістарычнай памяці. --- # 6) Жанрава-стылёвае развіццё прозы і паэзіі ## 6.1) Паэзія ### Агульныя рысы - Паэзія заўсёды гаворыць эмацыянальна-вобразнай мовай. - У 1960-х – пачатку 1990-х узмацнілася тэндэнцыя да **філасофскай інтэлектуальнай паэтыкі**. ### Асноўныя прадстаўнікі старэйшага пакалення - **Максім Танк**: “Ключ жураўліны”, “Прайсці праз вернасць”, “Дарога і хлеб”. - **П. Панчанка**: “Снежань”, “Млечны Шлях”, “Горкі жолуд”. - **А. Куляшоў**: “Новая кніга”, “Мая Бесядзь”, “Крылы”, “Маналог”. ### Верлібр (вольны верш) - **Верлібр**: несімметрычны верш без традыцыйнай рытмікі і рыфмы, але з унутранай арганізацыяй інтанацыйна-сэнсавых адзінак. - У Танка верлібр выяўляе асацыятыўную глыбіню і развагі пра лёс чалавека. ### Маладзейшыя пакаленні паэтаў - Філалагічнае пакаленне (напрыклад, Анатоль Вярцінскі, Пятрусь Макаль). - Паэты 1970-х: - Я. Янішчыц, А. Разанаў, Г. Пашкова, К. Камейшы, Н. Мацяш і інш. - Янішчыц/пашкова/камейшы і іншыя: - звяртаюцца да тэмы вайны, - выяўляюць драматычнае дзяцінства, апаленае вайной, - развіваюць патрыятызм і любоў да роднай зямлі. ### Жаночая паэзія - Атрымала ідэйна-мастацкую адметнасць: - Ніна Мацяш (кнігі “Агонь”, “Удзячнасць”, “Поўны келіх” і інш.): гуманізм, пачуццё кахання, мужнасць прыняць жыццёвыя выпрабаванні. - Раіса Баравікова (кнігі “Рамонкавы бераг”, “Слухаю сэрца”, “Каханне”): лірычныя разважанні пра каханне, пачуцці, чалавечнасць. ### Напрамкі развіцця паэзіі - Грамадзянскія і публіцыстычныя вершы. - Паглыбленне маральна-этычнай праблематыкі. - Пошук новых форм, тэм і прыёмаў. - Эксперыменты са словам, яго гучаннем і сэнсам. --- ## 6.2) Проза ### Асноўная тэматычная дамінанта - Асэнсаванне **трагічнага вопыту Вялікай Айчыннай вайны** і партызанскага руху. - Прадстаўнікі: - В. Быкаў, І. Мележ, І. Навуменка, І. Шамякін, А. Адамовіч; - пакаленне дзяцей вайны: М. Стральцоў, В. Казько, І. Пташнікаў. - Асаблівасці: - драматызм, - мяжавыя сітуацыі (калі чалавек на мяжы жыцця і смерці раскрывае маральную сутнасць). ### Гераізм народа і памяць ахвяр - Творы пра жахі фашызму і памяць ахвяр: - аповесці “Тартак” (І. Пташнікаў), - “Хатынская аповесць” (А. Адамовіч) і інш. - Падкрэсліваецца злачынства фашызму супраць чалавецтва. ### Дакументальная ваенная проза - Фарміраваўся жанр, заснаваны на фактах: - кнігі “Я з вогненнай вёскі…” і іншыя практыкі дакументальнасці. ### Узаемасувязь вайны і сучаснасці - У 1970-х у шэрагу твораў вайна і сучаснасць “сустрэліся” ў адным сюжэце. - Прыклад: “Суд у Слабадзе” Віктара Казько — праз успаміны дзіцяці з дзіцячага дома, якое губляе маці і перажывае траўмы, асэнсоўваецца суд над былымі паліцэйскімі. ### Гістарычная проза - Вельмі актыўна развіваецца гістарычны жанр: - У. Караткевіч (“Дзікае паляванне караля Стаха”, “Каласы пад сярпом тваім”, “Чорны замак Альшанскі”), - Вячаслаў Адамчык (“Чужая бацькаўшчына”, “Год нулявы”, “І скажа той, хто народзіцца”, “Голас крыві брата твайго”). - Асобная ўвага — стварэнне карціны шляхоў беларусаў да дзяржаўнасці і нацыянальнага самасцвярджэння. ### Тэма вяртання да вытокаў, вёскі і экалогіі душы - Актуальная тэма “вясковай бацькаўшчыны”: - А. Жук (“Паляванне на Апошняга Жураўля”), - В. Карамазаў (“Бярозавыя венікі”, “Пушча”), - І. Пташнікаў (“Мсціжы”), - Г. Марчук (“Крык на хутары”). - Падкрэсліваецца: - маральная абыякавасць сучаснікаў, - трагічныя наступствы сацыяльных эксперыментаў, - клопат пра сумленнасць душы, - страта маральных арыенціраў. ### Філасофска-лірычная проза і іншыя плыні - Побач з эпасамі — філасофска-лірычная проза: - Янка Брыль, Мікола Стральцоў. - Важная роля: - фактаграфічных сведчанняў бурлівай эпохі, - псіхалагічна напружаных твораў (асабліва ў Быкава і Адамовіча). - Узнікае плынь “перасцярог” ад небяспечных эксперыментаў над прыродай і нацыянальнай ментальнасцю. --- ## 6.3) Драматургія ### Агульная роля - 1960-я — пачатак 1990-х: значнае развіццё беларускай драматургіі. - Аўтары эксперыментавалі: - спалучалі трагічнае і камедыйнае, - выкарыстоўвалі вострую сатыру, - філасофску паглыблялі грамадскія праблемы. ### Асноўны аўтар эпохі: Андрэй Макаёнак - П’есы: “Зацюканы апостал”, “Таблетку пад язык”, “Святая прастата” і інш. - Сутнасць падыходу: - інтрыга, - сатыра, - праблемнае мысленне пра тое, **як пражыць жыццё**, каб “застацца чалавекам назаўжды”. ### Рэтраспектыўнае адлюстраванне мінулага - П’есы, дзе мінулае пераасэнсоўваецца: - А. Петрашкевіч (“Напісанае застаецца”, “Прарок для Айчыны”), - У. Караткевіч (“Званы Віцебска”, “Маці ўрагану”), - А. Дудараў (“Чорная панна Нясвіжа”, “Купала”). - А. Петрашкевіч: - выкарыстоўвае дакументальныя матэрыялы, - стварае дыскусіі, палемічныя дыялогі гістарычных асоб (першадрукар Францыск Скарына і інш.). ### Тэмы і праблемы ў драматургіі - Сацыяльна-маральныя праблемы: - п’есы М. Матукоўскага (“Амністыя”, “Мудрамер”). - Экалагічная праблематыка: - п’еса “Бездань” (асуджэнне гвалту над прыродай, маральнае абяскроўленне чалавека). - Вялікая Айчынная вайна: - “Трыбунал” А. Макаёнка, “Паядынак” М. Матукоўскага, “Радавыя” У. Дударава. - У многіх творах маральнасць ваенных часоў паказана **неадназначнай**, “гнуткай”. --- ## 7) Важныя высновы (рэзюмэ) 1. У 1960–1990-я беларускай літаратуры адбываецца: - абнаўленне, - пашырэнне тэматыкі, - рух да больш **праўдзівага і псіхалагічна глыбокага** паказу чалавека. 2. Асабліва значнай становіцца тэма: - вайны і памяці (пераасэнсаванне траўмы пакалення), - вяртання да вытокаў і лёсу вёскі, - маральнай адказнасці чалавека перад светам. 3. У 1980-я літаратура атрымлівае дадатковую місію: - духоўнае і маральнае ачышчэнне грамадства, - вяртанне гістарычнай памяці, - рэабілітацыя забытых/скрытых аўтараў. 4. Жанрава-стылёвая сістэма актыўна развіваецца: - верлібр у паэзіі, - дакументальнасць у прозе, - філасофскія, ліра-эпічныя, сінтэтычныя формы, - эксперыментальная драматургія. --- Калі хочаш, я магу: - зрабіць **кароткі план (для адказу ў класе)** на 1 старонку, - або пераўтварыць канспект у **табліцу: “Перыяд → асаблівасці → прыклады аўтараў/твораў”**.