Тапсырма талаптарын қарастыру
Пайдаланушыға тапсырманың қазақ тілінде болғандықтан, жауапты қазақ тілінде беру қажет екенін байқадым. Тапсырмадағы көрінетін бөліктерді анықтау үшін суретті ойша бұруым керек. Бірнеше тапсырманы шешу қажет сияқты, сондықтан олардың барлығын қамтығаныма көз жеткізуім керек. Суретті мұқият оқып, қажет бөліктерін көшіріп жазып, тапсырмаларды шешуге қажетті ақпаратты анықтаймын.
Тапсырма талаптарын талдау
Карта мен мәтінге қатысты тапсырмаларды мұқият қарауым керек. Алғашқы тапсырмалар Фернан Магелланның саяхаты және оған экономикалық баға беру туралы. Одан кейін географияға қатысты, суретті талдауды қамтитын тағы бір тапсырма бар. Суретті ойша бұрып, анығырақ көруге тырысамын. Карта Магелланның бағытын көрсетуі мүмкін, сондықтан көрінетін ақпаратты алып, тапсырмаларды түсінгеніме көз жеткізуім керек.
Мәтін мен суретті қарастыру
Көрінетін мәтінде Фернан Магелланның саяхаты туралы сұрақтар бар: оның нені дәлелдегені сұралады және оған экономикалық баға беру талап етіледі. Сонымен қатар «Везувий» деп белгіленген жанартаудың суреті бар сияқты. Пайдаланушыға қажет болуы мүмкін барлық ақпаратты қамту үшін осы контексті мұқият талдауым керек. Мәтін мен суреттегі мәліметтерді тексеру нақты әрі түсінікті жауап беруге көмектеседі. Ең алдымен қажетті ақпаратты дұрыс анықтауға назар аударамын!
Везувийдің биіктігі көрсетілген сызбаны талдау
«Везувий» деген жазуы бар қара-ақ суретті көріп тұрмын. Тапсырма оның биіктігін көлденең масштаб арқылы сызуды талап ететін сияқты, сондықтан масштабты дұрыс сақтауым керек. Везувийдің биіктігін нақтылау қажет: 1277 метр ме, әлде 1281 метр ме? Осы биіктікке негізделген сызба жасауым керек. Мәтінді дұрыс оқу және сызбаның орналасуын анықтау үшін суретті сағат тіліне қарсы 90° бұру қажет болуы мүмкін.
Магеллан саяхаты туралы сұрақтарды түсіндіру
Тік орналасқан мәтін үзіндісін көріп тұрмын, оны дұрыс оқу үшін сағат тілі бағытымен бұру керек сияқты. Мәтінде Фернан Магелланның саяхаты туралы сұрақтар, нақтырақ айтқанда, оның нені дәлелдегені және оған экономикалық баға беру туралы айтылады. b тармағында Магеллан саяхаты Жердің шар тәрізді екенін және Дүниежүзілік мұхиттың біртұтастығын дәлелдегенін, сондай-ақ бұл дүниежүзін алғаш рет толық айналып шыққан саяхат болғанын түсіндіруім керек. Магеллан экспедиция кезінде қаза тапқанын, ал саяхатты Хуан Себастьян Элькано аяқтағанын атап өтемін. Жауапты қазақ тілінде беруім керек!
Магеллан экспедициясын бағалау
Магеллан экспедициясының экономикалық аспектілерін қарастырып жатырмын. Ол Азияға жаңа сауда жолдарын ашып, әсіресе дәмдеуіштер саудасының дамуына ықпал етті. Алайда саяхат қауіпті әрі қымбат болды: тек бір кеме ғана оралды, ал Магелланның өзі экспедиция кезінде қаза тапты. Сондықтан экономикалық баға беруде пайдалы жақтары мен елеулі шығындарын қатар көрсету керек. Экспедицияның Испания мен Португалия арасындағы келісім аясындағы шектеулерін ескере отырып, оның пайдасы мен кемшіліктерін тең көрсету қажет.
Везувийдің биіктігін нақтылау
Везувий тауының қазіргі биіктігі 1281 м, алайда кейбір дереккөздерде тарихи мәліметтерге байланысты 1277 м деп көрсетіледі. Қазақ тіліндегі география оқулығында оның биіктігі 1277 м деп берілуі мүмкін. Биіктікті көлденең масштаб арқылы көрсету қажет. Ол үшін сызбадағы торкөздердің өлшемін ескеріп, биіктікті дұрыс белгілеуім керек.
Сызбаға масштаб түсіру
Көлденең осьте 0-ден 1300 м-ге дейінгі аралықты аламын, мұнда бір торкөз 100 м-ге тең болады. 0-ден 1300-ге дейінгі мәндерді белгілеп, биіктігі 1281 м болатын баған саламын. Бұл 12 толық торкөз және одан кейінгі азғана бөлікке тең. Торкөз ені шамамен 14 бағанға жететін сияқты, сондықтан көлденең масштабты 0-ден 1300 м-ге дейін дұрыс белгілеуім керек.
Графиктің мәліметтерін нақтылау
Егер бір торкөз 100 м-ге тең болса, 1300 м-ді көрсету үшін шамамен 15 торкөз жеткілікті. Мәтіндік үлгі ретінде мынадай белгілерді беруге болады: 0—100—200—...—1200—1281—1300 м. 1281 м мәні 1200 м-ден кейінгі 100 м аралығының 0,81 бөлігіне, яғни 81 метрге тең. Ордината осі биіктікті көрсететінін және көлденең масштаб дұрыс салынғанын нақтылау керек. Қажет болса, түсінікті болу үшін карта да қосылуы мүмкін.
Жанартаудың атқылауының мәнмәтінін түсіну
Бұл шамамен 1281 м биіктіктегі жанартаудың атқылауына қатысты. Оны әр торкөз 100 м-ді көрсететін торға белгілеу керек. Сонымен қатар экипаждың не себепті дүниежүзін айналып, бастапқы нүктеге қайта келгенін түсіндіру қажет: Магеллан Филиппинде қаза тапты, ал экспедицияны Элькано аяқтады. Экономикалық тұрғыдан бұл саяхат Дәмдеуіштер аралдарына баратын сауда жолымен байланысты. Сызбада тиісті атаулар мен өлшем бірліктерін көрсетіп, экспедицияның маңызын дұрыс тұжырымдауым керек.
Келесі қадамдарды нақтылау
Маңызды әрі дұрыс рәсімделген келесі қадамды ұсынуым керек. Дәптерге сызбаны қалай салу керектігін көрсететін жол қосуға болады, мысалы, қазақ тілінде тұжырымдап жазу қажет. Пайдаланушы бастапқыда орыс тілінде жазғанымен, тапсырма қазақ тілінде болғандықтан, жауапты қазақ тілінде берген жөн. Тілді түсінікті әрі ықшам сақтаймын.
Көрінетін элементтерді ескеру
«Суретте көрінетін тармақтар» деген бөлімді қосуым керек шығар, себебі карта толық көрінбеуі мүмкін және бұл жағдайды нақтылауға көмектеседі. 2а тапсырмасын шешу қажет пе деген мәселе туындайды, өйткені оның кейбір бөлігі суретте көрінбеуі мүмкін. Дегенмен, көрінетін мәліметтер ұсынылған сұрақтарға жауап беруге жеткілікті сияқты. Сондықтан тек анық көрінетін ақпаратқа назар аударамын.
Қысқаша жауап
2-б. Фернан Магелланның саяхаты Жердің шар тәрізді екенін және Дүниежүзілік мұхиттың біртұтас екенін дәлелдеді. Экспедицияны Магеллан қайтыс болғаннан кейін Хуан Себастьян Элькано аяқтады.
2-с. Саяхаттың негізгі экономикалық мақсаты — дәмдеуіштер еліне, яғни Молукка аралдарына батыс бағытпен теңіз жолын табу. Экспедиция сауда жолдарын кеңейтті, бірақ өте қымбат әрі қауіпті болды: кемелер мен экипаждың көп бөлігі жоғалды.
3-а. Географиялық нысан — Везувий жанартауы.
3-б. Табиғи құбылыс — жанартаудың атқылауы.
3-с. Везувийдің биіктігі — шамамен 1281 м.
Түсіндіру және сызбаны орындау
- Торкөзге көлденең ось жүргізіңіз.
- Масштаб алыңыз: 1 торкөз = 100 м.
- Оське 0, 100, 200, ..., 1300 м мәндерін белгілеңіз.
- 1281 м нүктесін белгілеңіз: ол 1200 м-ден кейінгі 100 м аралықтың 0,81 бөлігіне тең.
- Сызбаға атау жазыңыз: «Везувий жанартауының биіктігі».
Тексеру:
\[ 1200+81=1281\text{ м}. \]
Егер оқулықта Везувийдің биіктігі 1277 м деп берілсе, сызбада сол мәнді қолданыңыз.