37 задание

Ҡыҫҡа яуап

Текстың исеме: «Замана батырҙары».

Текста 4 ҡушма һөйләм бар.

1. «Улар ... һайлаған, икеһе лә ... дан ҡаҙанған».
   — теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм.
   Нигеҙҙәре: улар — һайлаған; икеһе лә — дан ҡаҙанған.
   Схемаһы: [— =], [— =].

2. «Денис Шафиҡов ... кейеп сыға, милләтебеҙ өсөн ғорурлыҡ тойғоһо уяна».
   — теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм.
   Нигеҙҙәре: Денис Шафиҡов — сыға; тойғоһо — уяна.
   Схемаһы: [— =], [— =].

3. «Денис бәләкәйҙән спорт яратҡан, хатта ял көндәрен дә күнекмә залдарында үткәргән, ата-әсәһе лә ҡаршы булмаған».
   — теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм.
   Беренсе өлөштә уртаҡ эйәле тиң хәбәрҙәр бар: Денис яратҡан, үткәргән.
   Схемаһы: [— =, =], [— =].

4. «Улар ... донъя мәшәҡәттәрен өҫтөнөрәк ҡуйһа, бәлки, ... чемпионыбыҙ ҙа үҫеп сыҡмаҫ ине».
   — эйәртеүле ҡушма һөйләм, шарт эйәрсән һөйләм.
   Схемаһы: (— =-һа), [— =].

Принципты аңлау

Ҡушма һөйләмде табыу өсөн һәр өлөштөң грамматик нигеҙен табабыҙ:

• ике йәки унан да күберәк нигеҙ булһа — ҡушма һөйләм;
• өлөштәр теркәүесһеҙ, тик пауза һәм өтөр менән бәйләнһә — теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм;
• -һа/-һә формаһы шартты белдерһә — шарт эйәрсән һөйләмле ҡушма һөйләм.

Мәҫәлән, «еңеүҙәр яулай, үҙ халҡын данлай» — ҡушма һөйләм түгел, сөнки ике хәбәрҙең дә уртаҡ эйәһе — хәҙерге батырҙар.