Реши задание на изображении
Қысқаша: термореттелу — ағзаның дене температурасын белгілі бір шекте тұрақты сақтау қабілеті. Суықта ағза жылуды сақтап, көбірек өндіреді, ал ыстықта жылуды сыртқа шығарады.
1. Термореттелудің мәні
Термореттелу кезінде ағзадағы жылу түзілуі мен жылу берілуі реттеледі. Соның арқасында дене температурасы қолайлы деңгейде сақталып, мүшелер мен ферменттер қалыпты жұмыс істейді.
Мысалы:
- суықта — қан тамырлары тарылады, жүн үрпиеді, бұлшықеттер қалтырайды;
- ыстықта — қан тамырлары кеңейеді, тер бөлінеді немесе жануар ентігеді.
2. Жылы қанды жануарларда жылу берілу түрлері
| Жылу берілу түрі | Қалай жүреді? |
|---|---|
| Жылуөткізгіштік | Дене суық затпен жанасқанда жылу сол затқа өтеді. |
| Конвекция | Қозғалатын ауа немесе су денеден жылуды алып кетеді. Мысалы, жел соққанда жылу тез жоғалады. |
| Сәуле шығару | Дене жылуды қоршаған ортаға сәуле түрінде береді. |
| Булану | Тердің, сілекейдің немесе тыныс жолдарындағы ылғалдың булануы денені салқындатады. |
Мысалы, ит ыстықта тілін шығарып ентігеді, ал адам терлеген кезде денесі салқындайды.
3. Суық аймақтағы жануарлардың ерекшеліктері
Суық климатта өмір сүретін жануарларда жылуды сақтауға көмектесетін бейімделулер болады:
- қалың жүн, түбіт, мамық немесе тығыз қауырсын — жылуды ұстап тұрады;
- теріасты май қабаты — жылуды нашар өткізеді және энергия қоры болады;
- денесі ірі әрі жинақы — жылу жоғалту азаяды;
- құлағы, құйрығы және аяқтары қысқа — сыртқы ортамен жанасу беті кішірейеді;
- кейбір жануарлардың аяқтарында қарсыағынды жылу алмасу болады, сондықтан аяқтары арқылы жылу аз жоғалады;
- кейбір жануарлар қыста жүнінің түсін өзгертеді немесе қысқы ұйқыға кетеді.
Мысалы, ақ аюдың қалың жүні мен май қабаты, пингвиннің тығыз қауырсыны суықтан қорғайды.
4. Жануарлардың ыстық климатқа бейімделуі
Ыстық жерлерде жануарлар артық жылуды шығаруға және суды үнемдеуге бейімделеді:
- үлкен құлақтары мен ұзын аяқтары жылуды сыртқа шығаруды күшейтеді;
- жүндері қысқа, сирек немесе ашық түсті болады;
- терлеу, ентігу, сілекейдің булануы арқылы салқындайды;
- күн ысығанда інге, көлеңкеге тығылады;
- түнде немесе таңертең белсендірек болады;
- суды үнемдейді: зәрі қою болады, суды аз жоғалтады.
Мысалдар: фенек түлкісінің құлағы үлкен, пілдің құлағы арқылы жылу бөлінеді, ал түйе суды үнемдеп, ұзақ уақыт сусыз жүре алады. Түйенің өркешінде су емес, май жиналады.
Эссе үлгісі
Менің аймағымдағы жануарлардың климатқа бейімделуі
Мен тұратын Қазақстанның далалық өңірінде жаз ыстық әрі құрғақ, ал қыс суық және желді болады. Бұл жерде қасқыр, түлкі, дала қояны, саршұнақ және көптеген құстар тіршілік етеді. Түлкінің жүні қыста қалыңдап, денесін суықтан қорғайды. Дала қоянының жүні маусымға қарай өзгеріп, қыста ақшыл түске енеді. Бұл оған қар арасында байқалмай жүруге көмектеседі. Саршұнақ ін қазып, жазғы ыстықтан қорғанады және қыста ұйқыға кетеді. Құстардың кейбірі күзде жылы жаққа ұшады. Осылайша жануарлардың дене құрылысы, мінез-құлқы және тіршілік әрекеті жергілікті климат жағдайларына бейімделген.
Тексеру: суықта жануарлар жылу жоғалтуды азайтады, ал ыстықта жылуды көбірек шығарып, суды үнемдейді. Бұл — барлық жауаптардағы негізгі принцип.
Обсуждение
2 сообщенияҚысқаша
Термореттелу — ағзаның дене температурасын тұрақты сақтау қабілеті.
- Суықта жануарлар қалың жүн, май қабаты арқылы жылуды сақтайды.
- Ыстықта терлеу, ентігу, көлеңкеге тығылу арқылы салқындайды.
- Жылу жылуөткізгіштік, конвекция, сәуле шығару және булану арқылы беріледі.
- Суық аймақтағы жануарларда жүн мен май қалың, ал ыстық аймақтағылардың құлағы үлкен, жүндері сирек болады.
