Откажы на пытанне: Што азначаюць паняцці «паэзія», «проза», «лірыка», «эпас», «дра-ма»? Параўнайце і адзначце падабенства і адрозненні паміж імі.2. З мэтай паглыблення ведаў пра тэму, ідэю, праблему твора яшчэ раз прачытайце артыкул, змешчаны пасля апавядання В. Карамаза-ва «Дзяльба кабанчыка». Ахарактарызуйце гэтыя паняцці, пацвер-дзіўшы адказ разважаннямі аб усіх трох творах раздзела. Як тэма, ідэя, праблема выяўляюцца ў творах розных літаратурных родаў?3. Вы ўжо сустракаліся з такімі тэрмінамі, як аповед, апісанне, партрэт, пейзаж, дыялог, маналог. Знайдзіце іх прыклады ў разгледжаных творах. У якім родзе літаратуры гэтыя сродкі стварэння вобразаў выкарыстоўваюцца часта, а ў якім — амаль зусім не сустракаюцца? Чаму?4. Усё часцей жыхары гарадоў пераязджаюць у вёску. Ці ёсць перава-га вясковага жыцця над гарадскім? Што дзяржава робіць для раз-віцця і павышэння прэстыжу жыцця ў вёсцы?5. Правядзіце конкурс на лепшае вуснае выказванне, прысвечанае роднай зямлі, людзям, якія жывуць на ёй. Пераможцам стане той, чый аповед будзе самым шчырым.

Кароткі адказ

Паэзія і проза — формы літаратурнага маўлення.
Лірыка, эпас і драма — асноўныя літаратурныя роды.

• Лірыка перадае пачуцці і думкі чалавека.
• Эпас паказвае падзеі, учынкі герояў, іх узаемаадносіны.
• Драма раскрывае жыццё праз дзеянне, дыялогі і маналогі герояў.

У паведамленні не названы два іншыя творы раздзела, таму ў пунктах 2–3 нельга дакладна прывесці цытаты і канкрэтныя прыклады з іх. Ніжэй — тэарэтычны адказ і ўзор для апавядання В. Карамазава.

1. Значэнне паняццяў

Падабенства

Усе гэтыя віды літаратуры:

• створаны з дапамогай мастацкага слова;
• адлюстроўваюць жыццё чалавека і грамадства;
• маюць тэму, ідэю і праблему;
• ствараюць мастацкія вобразы;
• выклікаюць у чытача пэўныя пачуцці і думкі.

Адрозненні

Паэзія і проза адрозніваюцца перш за ўсё формай маўлення: паэзія звычайна мае вершаваную форму, а проза — свабодную.

Лірыка, эпас і драма адрозніваюцца спосабам адлюстравання жыцця:

• у лірыцы на першым плане — унутраны свет чалавека;
• у эпасе — падзеі і героі;
• у драме — дзеянне і непасрэдная гаворка герояў.

Важна памятаць: паэтычным можа быць не толькі лірычны, але і эпічны ці драматычны твор. Напрыклад, існуюць эпічныя паэмы і драматычныя творы ў вершах.

2. Тэма, ідэя і праблема твора

• Тэма — тое, пра што расказваецца ў творы.
• Ідэя — галоўная думка твора, аўтарская ацэнка паказаных падзей.
• Праблема — важнае пытанне, якое ставіць аўтар перад чытачом.

Напрыклад, у апавяданні В. Карамазава «Дзяльба кабанчыка»:

• тэма — жыццё вясковых людзей, іх побыт і ўзаемаадносіны;
• ідэя — чалавечнасць, сумленнасць і ўзаемапавага павінны быць важнейшымі за матэрыяльную выгаду;
• праблема — супрацьстаянне роднаснай еднасці, дабрыні і карыслівасці.

Тэма, ідэя і праблема ў розных літаратурных родах выяўляюцца па-рознаму:

• У лірыцы тэма раскрываецца праз пачуцці і перажыванні лірычнага героя, ідэя — праз яго эмацыйныя адносіны да жыцця, а праблема часта мае выгляд унутранага пытання або роздуму.
• У эпасе тэма раскрываецца праз падзеі, учынкі герояў і апісанне іх жыцця. Ідэя выяўляецца ў развіцці сюжэта, паводзінах герояў і выніках іх выбару.
• У драме тэма, ідэя і праблема раскрываюцца праз канфлікт, дыялогі, маналогі і дзеянні герояў.

Такім чынам, літаратурныя роды выкарыстоўваюць розныя мастацкія сродкі, але ўсе яны дапамагаюць аўтару выказаць галоўную думку твора.

3. Мастацкія сродкі стварэння вобразаў

• Аповед — паведамленне пра падзеі ў пэўнай паслядоўнасці.
• Апісанне — паказ знешняга выгляду, месца, прадметаў, прыроды.
• Партрэт — апісанне знешнасці героя.
• Пейзаж — апісанне прыроды.
• Дыялог — размова двух або некалькіх герояў.
• Маналог — выказванне аднаго героя.

У эпічных творах часта сустракаюцца ўсе гэтыя сродкі: аўтар можа расказваць пра падзеі, апісваць герояў, прыроду і месца дзеяння, перадаваць дыялогі і маналогі.

У драме найбольш важнымі з’яўляюцца дыялог і маналог, бо дзеянне развіваецца праз непасрэдную гаворку герояў. Партрэт, пейзаж і апісанне ў драме звычайна падаюцца ў аўтарскіх рэмарках.

У лірыцы амаль не бывае разгорнутага сюжэтнага аповеду, падрабязнага партрэта або працяглага дыялогу, бо галоўнае ў ёй — перажыванні і думкі лірычнага героя. Аднак у лірычным творы могуць сустракацца пейзаж, апісанне і маналог.

У «Дзяльбе кабанчыка» прыкладамі трэба назваць:

• эпізоды, у якіх аўтар паслядоўна расказвае пра падзеі, — аповед;
• словы, што перадаюць выгляд месца, прадметаў або герояў, — апісанне і партрэт;
• размовы паміж удзельнікамі падзей — дыялог;
• працяглую прамову аднаго героя — маналог.

4. Вёска і горад

Вясковае жыццё мае свае перавагі. У вёсцы больш чыстае паветра, цішыня, прыгожая прырода, магчымасць працаваць на зямлі і вырошчваць уласныя прадукты. Людзі часта лепш ведаюць адзін аднаго, захоўваюць народныя традыцыі і дапамагаюць суседзям.

Аднак нельга сцвярджаць, што вёска заўсёды лепшая за горад. У горадзе больш магчымасцей для адукацыі, працы, медыцынскай дапамогі, культурнага адпачынку і карыстання сучаснымі паслугамі. Таму вельмі важна, каб у вёсцы таксама былі добрыя дарогі, якасная сувязь і інтэрнэт, школы, медыцынскія пункты, крамы, месцы працы і адпачынку.

Для развіцця вёскі дзяржава:

• будуе і добраўпарадкоўвае аграгарадкі;
• развівае дарожную, газавую, водаправодную і энергетычную інфраструктуру;
• падтрымлівае сельскую гаспадарку, фермерскія гаспадаркі і малое прадпрымальніцтва;
• стварае ўмовы для працы маладых спецыялістаў;
• дапамагае вырашаць жыллёвыя пытанні;
• падтрымлівае школы, клубы, бібліятэкі і медыцынскія ўстановы;
• развівае сельскі турызм і мясцовыя культурныя традыцыі.

Такім чынам, перавага вёскі залежыць ад таго, наколькі камфортнымі і сучаснымі з’яўляюцца ўмовы жыцця.

5. Узор вуснага выказвання

«Мая родная зямля»

Родная зямля для мяне — гэта не толькі месца на карце. Гэта дом, сям’я, знаёмыя вуліцы, прырода і людзі, сярод якіх прайшло маё дзяцінства. Я люблю свой край у розныя поры года: вясной — за свежасць і пах першых кветак, летам — за зеляніна і цёплыя вечары, восенню — за фарбы, а зімой — за цішыню і чысты снег.

Асабліва дарагія мне людзі, якія жывуць на гэтай зямлі. Яны працуюць, клапоцяцца пра свае сем’і, захоўваюць традыцыі і дапамагаюць адно аднаму. Дзякуючы ім родны край становіцца сапраўдным домам.

Я думаю, што любіць Радзіму — значыць не толькі ганарыцца ёю, але і берагчы яе прыроду, паважаць людзей, памятаць гісторыю і добра працаваць дзеля будучыні.

Каб выказванне было больш шчырым, дадайце ў яго назву сваёй вёскі або горада, назву ракі, вуліцы ці ўспамін пра канкрэтнага чалавека.