Кыскача жооп: теманын туура аталышы — «Манастын күмбөзү». Манастын күмбөзү — Талас облусунда жайгашкан, кыргыз элинин тарыхы жана «Манас» эпосу менен байланышкан баалуу тарыхый-архитектуралык эстелик. Төмөндөгү текст 14 өлчөмдөгү шрифт, 1,5 интервал менен болжол менен 4 баракка ылайыкташат.

РЕФЕРАТ

Тема: «Манастын күмбөзү»

План

1. Киришүү
2. Манастын күмбөзүнүн жайгашкан жери жана тарыхы
3. Күмбөздүн архитектуралык өзгөчөлүктөрү
4. Манастын күмбөзү жана «Манас» эпосу
5. Эстеликтин тарыхый жана маданий мааниси
6. Манас күмбөзүн коргоо жана бүгүнкү абалы
7. Корутунду

Киришүү

Кыргыз элинин тарыхы жана маданияты байыркы мезгилдерден бери муундан муунга өтүп келе жаткан баалуу мурастардан турат. Бул мурастардын арасында тарыхый эстеликтер, элдик каада-салттар, улуттук оюндар, музыка жана оозеки чыгармалар өзгөчө орунду ээлейт. Кыргыз элинин эң улуу руханий мурасы — «Манас» эпосу. Бул эпос кыргыз элинин тарыхын, дүйнөгө болгон көз карашын, эркиндикке жана биримдикке умтулуусун чагылдырат.

«Манас» эпосу менен тыгыз байланышкан маанилүү тарыхый жайлардын бири — Манастын күмбөзү. Ал эл арасында Манас баатырдын сөөгү коюлган жер катары белгилүү. Күмбөз Талас облусунда, Талас шаарына жакын жайгашкан. Бул жер кыргыз эли үчүн жөн гана архитектуралык эстелик эмес, ата-бабаларды урматтоонун, тарыхый эс тутумду сактоонун жана улуттук биримдиктин символу болуп эсептелет.

Манастын күмбөзүн изилдөөдө тарыхый маалыматтар менен элдик уламыштарды айырмалап кароо маанилүү. Анткени «Манас» эпосундагы окуялар кылымдар бою оозеки айтылып, ар түрдүү варианттарда сакталып келген. Ошондуктан күмбөздүн тарыхын түшүнүү үчүн илимий изилдөөлөргө да, элдик баяндарга да көңүл буруу керек.

Манастын күмбөзүнүн жайгашкан жери жана тарыхы

Манастын күмбөзү Талас облусунун аймагында, Талас шаарына жакын Кеңкол өрөөнүндө жайгашкан. Талас өрөөнү кыргыз элинин тарыхында өзгөчө мааниге ээ. Элдик уламыштарда бул аймак Манас баатырдын жана анын чоролорунун жашоосу менен байланыштуу деп айтылат. Ошондуктан Талас жери «Манастын жери» катары да таанылып келет.

Күмбөздүн курулушу көбүнчө XIV кылымга, тактап айтканда, 1334-жылдарга байланыштырылат. Анын тарыхы тууралуу маалыматтар эстеликтин архитектуралык өзгөчөлүктөрүнө жана дубалдарындагы жазма белгилерге таянат. Бирок күмбөздүн кимге арналганы тууралуу окумуштуулардын пикирлери бирдей эмес. Айрым изилдөөчүлөр аны Манас баатырдын күмбөзү деп эсептешсе, башкалары бул эстелик башка тарыхый адамга арналган болушу мүмкүн экенин белгилешет.

Бул пикир келишпестиктин негизги себеби — жазма маалыматтардын ар кандай чечмелениши. Күмбөздүн сырткы бөлүгүндөгү жазууларда Манастын аты так көрсөтүлбөгөнү айтылып келет. Ошол эле учурда кыргыз элинин оозеки тарыхында бул жай Манастын сөөгү коюлган жер катары сакталып калган. Демек, күмбөздүн тарыхында илимий маалыматтар менен элдик түшүнүк айкалышып турат.

Элдик уламыштардын биринде Манас баатыр каза болгондон кийин анын жубайы Каныкей күмбөз салдырганы айтылат. Айрым баяндарда Каныкей душмандар Манастын сөөгү коюлган жерди билип калбашы үчүн күмбөздүн чыныгы кимге арналганын жашырууга аракет кылганы баяндалат. Бул окуялардын тарыхый жактан канчалык туура экенин так аныктоо кыйын. Бирок алар кыргыз элинин Манаска болгон урмат-сыйын жана анын эл эсиндеги ордун көрсөтөт.

Манастын күмбөзүнүн тарыхый мааниси анын өтө байыркы архитектуралык эстелик экендигинде гана эмес. Ал Талас өрөөнүндө орто кылымдарда курулуш өнөрү, кооздук жасоо ыкмалары жана диний-архитектуралык салттар өнүккөнүн да далилдейт.

Күмбөздүн архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Манастын күмбөзү орто кылымдагы Борбордук Азия архитектурасынын үлгүлөрүнүн бири болуп саналат. Анын курулушунда ошол мезгилге мүнөздүү болгон бышкан кыш, арка, купол жана кооздук элементтери колдонулган.

Күмбөздүн негизги бөлүгү төрт бурчтуу негизде курулган. Анын үстүндө өтмө бөлүк жана чоң купол жайгашкан. Кире бериш бөлүгү бийик портал түрүндө жасалган. Портал — имараттын кире беришиндеги өзгөчө кооздолгон жана бийик бөлүк. Ал күмбөздүн сырткы көрүнүшүнө салтанаттуу мүнөз берип турат.

Күмбөздүн дубалдарында геометриялык жана өсүмдүк сымал оймо-чиймелер кездешет. Бул кооздуктар жөн гана көрк берүү үчүн эмес, ошол мезгилдеги адамдардын дүйнөгө болгон түшүнүгүн да чагылдырган. Геометриялык оймо-чиймелер тартипти, түбөлүктүүлүктү жана гармонияны билдирсе, өсүмдүккө окшош орнаменттер жашоонун уланышын символдоштурган.

Имаратты курууда күйгүзүлгөн кыш пайдаланылган. Кыштарды туура жайгаштыруу аркалардын жана куполдун бекем болушун камсыз кылган. Күмбөздүн жасалгасында күйгүзүлгөн чоподон жасалган кооздук плиталар жана оймо-чиймелер колдонулган деп айтылат. Бул анын куруучуларынын чебер усталар болгонун көрсөтөт.

Манастын күмбөзүндө Борбордук Азиядагы ислам архитектурасынын белгилери байкалганы менен, жергиликтүү көркөм салттар да өз ордун тапкан. Ошондуктан ал ар түрдүү маданий таасирлердин айкалышынан жаралган өзгөчө эстелик болуп эсептелет.

Күмбөздүн архитектурасын изилдөө аркылуу ошол доордогу курулуш техникасы жөнүндө түшүнүк алууга болот. Байыркы усталар оор материалдарды колдонуп, имаратты узак убакытка чыдамдуу кылып курушкан. Күмбөздүн бүгүнкү күнгө чейин сакталып келиши — анын курулушунун сапаттуу болгонун далилдейт.

Манастын күмбөзү жана «Манас» эпосу

«Манас» эпосу — кыргыз элинин тарыхын, каада-салтын, эрдик түшүнүгүн жана улуттук мүнөзүн чагылдырган улуу чыгарма. Эпостун негизги каарманы Манас — элин сырттан келген душмандардан коргогон, кыргыз урууларын бириктирүүгө аракет кылган баатыр катары сүрөттөлөт.

Эпосто Манастын аялы Каныкей, акылман Бакай, уулу Семетей жана башка каармандар жөнүндө кеңири айтылат. Бул каармандар аркылуу достук, берилгендик, акылмандык, мекенчилдик жана эрдик сыяктуу баалуулуктар берилет.

Манастын күмбөзү эпостогу окуялардын материалдык белгиси катары кабыл алынат. Эпостун каармандары жана окуялары оозеки түрдө айтылып келгендиктен, күмбөз ошол окуяларды элдин тарыхый эс тутуму менен байланыштырып турат. Адамдар бул жерге келгенде Манас баатырдын образын, анын эли үчүн жасаган иштерин жана кыргыз журтунун өткөн тарыхын эскеришет.

Ошол эле учурда Манастын күмбөзү эпосто айтылган окуялардын бардыгын тарыхый жактан толук далилдеп турат деп айтууга болбойт. «Манас» эпосунда тарыхый окуялар менен көркөм ойдон чыгарылган көрүнүштөр айкалышкан. Манастын образы да тарыхта жашаган баатырлардын элестерин жана элдик кыялданууну камтыган болушу мүмкүн.

Ушул себептен Манастын күмбөзүн изилдөөдө эки нерсени эске алуу зарыл. Биринчиси — күмбөздүн тарыхый-архитектуралык эстелик экендиги. Экинчиси — анын элдик уламыштарда жана «Манас» эпосунда өзгөчө мааниге ээ болушу. Ушул эки багыт бири-бирин толуктап турат.

Эстеликтин тарыхый жана маданий мааниси

Манастын күмбөзү кыргыз элинин улуттук аң-сезимин калыптандырууда маанилүү роль ойнойт. Ал ата-бабаларды урматтоого, тарыхты билүүгө жана мекенди сүйүүгө үндөйт. Күмбөздү көргөн адам кыргыз элинин байыркы маданияты жана тарыхы жөнүндө түшүнүк алат.

Бул эстеликтин маанисин бир нече багытта түшүндүрүүгө болот. Биринчиден, ал тарыхый мааниге ээ. Күмбөз XIV кылымдагы архитектуралык маданияттын үлгүсү катары бааланат. Экинчиден, анын адабий жана руханий мааниси бар. Анткени ал «Манас» эпосу менен тыгыз байланышкан. Үчүнчүдөн, күмбөздүн тарбиялык мааниси чоң. Ал жаштарды ата-бабалардын эрдигин урматтоого жана өз элинин тарыхын үйрөнүүгө чакырат.

Бүгүнкү күндө күмбөздүн айланасында Манас Ордо тарыхый-маданий комплекси түзүлгөн. Бул жерде кыргыз элинин тарыхына, «Манас» эпосуна жана улуттук маданиятына байланышкан маалыматтар чогултулган. Комплекске келген адамдар күмбөздү көрүп, музейлерден жана маалыматтык материалдардан кыргыз элинин өткөнү жөнүндө билишет.

Манастын күмбөзү туризмди өнүктүрүүгө да шарт түзөт. Кыргызстанга келген чет өлкөлүк туристтер үчүн бул жер өлкөнүн тарыхын жана маданиятын тааныткан маанилүү жайлардын бири болуп эсептелет. Туристтер күмбөздүн архитектурасы менен таанышып гана тим болбостон, кыргыз элинин улуу эпосу тууралуу да маалымат алышат.

Күмбөз мектеп окуучулары жана студенттер үчүн да пайдалуу. Тарых сабагында алынган маалыматтарды эстеликке барып көрүү аркылуу жакшыраак түшүнүүгө болот. Ошондой эле окуучулар реферат, баяндама жана долбоор даярдоодо бул тарыхый жай тууралуу маалыматтарды пайдаланышат.

Манас күмбөзүн коргоо жана бүгүнкү абалы

Тарыхый эстеликтерди сактоо — ар бир муундун милдети. Убакыт өткөн сайын жаратылыштын таасири, жаан-чачын, шамал жана температуранын өзгөрүшү имараттарга зыян келтириши мүмкүн. Күмбөздүн дубалдарына, кооздук элементтерине жана кыштарына да өзгөчө кам көрүү зарыл.

Калыбына келтирүү иштерин жүргүзүүдө байыркы имараттын баштапкы көрүнүшүн сактоо маанилүү. Реставрацияны атайын адистер жүргүзүп, эски материалдарга окшош материалдарды колдонушу керек. Эстеликти оңдойбуз деп анын тарыхый өзгөчөлүгүн өзгөртүп коюуга болбойт.

Күмбөздү коргоого мамлекет менен бирге коомчулук да катышууга тийиш. Эстеликке келген адамдар дубалдарга жазуу жазбай, таштанды таштабай, кооздук бөлүктөрүнө зыян келтирбеши керек. Туристтик маданиятты сактоо — тарыхый мурасты урматтоонун бир белгиси.

Манастын күмбөзү кыргыз элинин жалпы улуттук байлыгы болгондуктан, аны изилдөө жана сактоо иштери мындан ары да улантылышы керек. Жаш окумуштуулар, тарыхчылар, археологдор жана архитекторлор бул эстеликти ар тараптан изилдеп, анын тарыхын кийинки муундарга жеткирүүгө салым кошо алышат.

Корутунду

Жыйынтыктап айтканда, Манастын күмбөзү — кыргыз элинин тарыхый жана маданий мурасындагы маанилүү эстелик. Ал Талас жергесинде жайгашып, XIV кылымдагы архитектуралык өнөрдүн өзгөчөлүктөрүн сактап келет. Күмбөздүн тарыхы «Манас» эпосу жана элдик уламыштар менен тыгыз байланышкан.

Күмбөздүн кимге так арналганы тууралуу илимий пикирлер ар башка болгону менен, анын кыргыз эли үчүн мааниси талашсыз. Эл арасында бул жер Манас баатырдын сөөгү коюлган жер катары белгилүү. Ошондуктан күмбөз кыргыздардын тарыхый эс тутумунун, улуттук сыймыгынын жана руханий биримдигинин символу болуп саналат.

Манастын күмбөзү бизге ата-бабалардын тарыхын унутпоону, улуттук мурасты сактоону жана келечек муунга өткөрүп берүүнү эскертет. Ар бир кыргыз жараны мындай тарыхый жайларды урматтап, аларды коргоого өз салымын кошууга тийиш. Манастын күмбөзү — өткөн менен бүгүнкүнү байланыштырган, элдин тарыхын жана рухун чагылдырган ыйык эстелик.

Колдонулган адабияттар

1. Манас энциклопедиясы. 1–2 том. Бишкек.
2. Кыргызстандын тарыхы боюнча жалпы билим берүүчү мектептер үчүн окуу китептери.
3. Кыргыз элинин тарыхый-маданий мурастары тууралуу маалыматтык материалдар.
4. Манас Ордо тарыхый-маданий комплексинин маалыматтары.

Кыскача түшүндүрмө

Бул рефератта тема төрт негизги бөлүк аркылуу ачылды: тарыхы, архитектурасы, «Манас» эпосу менен байланышы жана бүгүнкү мааниси. Окшош реферат жазганда да ушул тартипти колдонсоң болот: киришүүдө теманын маанисин айт, негизги бөлүктө фактыларды түшүндүр, соңунда жыйынтык чыгар. Тарыхый фактыларды уламыштардан бөлүп көрсөтүү рефератты ишенимдүү кылат.