Konspekt

Qisqa javob: XVI asrda Tudorlar sulolasi davrida Angliyada qirol hokimiyati kuchaydi va absolyutizm shakllandi. XVII asrda burjuaziya va yangi dvoryanlar parlament orqali siyosiy huquqlar talab qildilar. Qirol bilan parlament o‘rtasidagi kurash 1640–1660-yillardagi burjua inqilobiga, 1688–1689-yillardagi «Shonli inqilob» esa konstitutsiyaviy monarxiyaga olib keldi.

Konspekt: Angliyada qirol hokimiyatining kuchayishi — absolutizm

1. Absolyutizmning shakllanishi

Absolyutizm — davlat boshqaruvida asosiy hokimiyat qirol qo‘lida to‘plangan tuzum.

Angliyada absolyutizm Tudorlar sulolasi davrida kuchaydi:

• Genrix VII (1485–1509):

  • feodallar o‘rtasidagi urushlarni tugatdi;
  • isyonkor zodagonlarni bo‘ysundirdi;
  • qirol xazinasini mustahkamladi.

• Genrix VIII (1509–1547):

  • 1534-yilda Rim papasidan ajraldi;
  • Angliyada Anglikan cherkovi tashkil etildi;
  • qirol cherkov boshlig‘iga aylandi;
  • monastirlar yerlari musodara qilinib, zodagonlar va boylarga sotildi.

• Yelizaveta I (1558–1603):

  • qirol hokimiyatini yanada mustahkamladi;
  • savdo, hunarmandchilik va dengizchilik rivojlandi;
  • 1600-yilda Ost-Indiya kompaniyasi tuzildi;
  • 1588-yilda Angliya Ispaniyaning «Yengilmas armada»sini mag‘lub etdi.

Angliyadagi absolyutizm Fransiyadagidek cheklanmagan emas edi. Parlament va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlari saqlanib qoldi.

2. Ingliz jamiyatidagi o‘zgarishlar

Bu davrda:

• burjuaziya — savdogarlar va tadbirkorlar kuchaydi;
• jentri — yangi, tadbirkor zodagonlar guruhi shakllandi;
• manufakturalar va savdo rivojlandi;
• dehqonlarning yerlari to‘sib olinib, ularning bir qismi yersiz qoldi;
• kapitalistik munosabatlar rivojlana boshladi.

Burjuaziya va jentri qirolning cheksiz hokimiyatidan norozi bo‘lib, parlamentning rolini oshirishni xohladi.

3. Inqilobning sabablari

4. Styuartlar sulolasi va parlament bilan kurash

Yakob I (1603–1625) va Karl I (1625–1649) qirol hokimiyatining ilohiy kelib chiqishi haqidagi g‘oyani ilgari surdilar.

• Karl I parlament roziligisiz soliq yig‘ishga urindi.
• 1628-yilda parlament qirolga **«Huquqlar to‘g‘risidagi petitsiya»**ni qabul qildirdi.
• 1629–1640-yillarda qirol parlamentni chaqirmay, yakka hokimlik qildi.
• Shotlandiyadagi qo‘zg‘olon qirolni 1640-yilda parlamentni chaqirishga majbur etdi.

1640-yilda chaqirilgan parlament Uzoq parlament deb atalgan.

5. Fuqarolar urushi

1642-yilda qirol va parlament tarafdorlari o‘rtasida fuqarolar urushi boshlandi.

• Kavalerlar — qirol tarafdorlari, eski zodagonlar va ruhoniylar.
• «Dumaloq boshlar» — parlament tarafdorlari, burjuaziya, jentri va puritanlar.

Parlament qo‘shiniga Oliver Kromvel boshchilik qildi. 1645-yilda parlamentning yangi namunadagi qo‘shini Neyzbi jangida g‘alaba qozondi.

6. Inqilobning asosiy voqealari

• 1649-yil — Karl I sud qilinib, qatl etildi.
• Angliyada qirollik tugatilib, respublika e’lon qilindi.
• 1653-yil — Oliver Kromvel Lord-protektor bo‘ldi.
• 1660-yil — monarxiya qayta tiklandi.
• 1688-yil — «Shonli inqilob» yuz berdi.
• 1689-yil — «Huquqlar to‘g‘risidagi bill» qabul qilindi.

7. Inqilob natijalari

• qirol hokimiyati cheklandi;
• parlamentning mavqeyi kuchaydi;
• burjuaziya va jentri siyosiy hokimiyatga ega bo‘ldi;
• Angliyada konstitutsiyaviy monarxiya qaror topdi;
• kapitalistik munosabatlarning rivojlanishi uchun sharoit yaratildi.

Yodlash uchun zanjir:

Tudorlar → qirol hokimiyatining kuchayishi → Styuartlar bilan ziddiyat → fuqarolar urushi → respublika → konstitutsiyaviy monarxiya.