34 конугу
Анализ кыргыз орфографиясы
Мен биринчи кездешкенине жараша кайсы сөздөрдү кара тамга менен белгилөө керектигин аныкташым керек окшойт. Тапшырмада «кара тамга менен басылган сөздөр» деп айтылган. Кыргыз тилиндеги сегиз үндүү тыбышты камтыган үндүүлөр системасын түшүнгүм келет. «Е» тамгасынын ордуна жараша ар башкача кызмат кылары кызыктуу. Мен белгилеген кара тамгадагы сөздөрдө үндүүлөрдүн конкреттүү сөздөрдө кандай кездешери көрсөтүлгөн. Келгиле, бул маалыматтарды тактоо үчүн кылдат карап көрөлү!
«Археологдордон» сөзүндөгү үндүүлөрдү саноо
Мен «Археологдордон» сөзүндөгү үндүүлөрдү санап жатам. Сөз «Археолог» жана «дордон» бөлүктөрүнөн турат. «Археолог» сөзүндө а, е жана эки о бар, ал эми «дордон» бөлүгүндө үч о бар деп таптым. Ошондуктан башында беш үндүү бар деп ойлогом, бирок так санын аныкташым керек. Жалпысынан 1 а, 1 е жана 4 о бар экенин тастыктадым. Бул биринчи болжолумдан бир аз көбүрөөк экен!
Дал келтирүүчү таблица түзүү
Мен так айырмачылыктар көрсөтүлгөн кеңири таблица берүүнү жана баса белгилөө үчүн кара тамганы колдонууну ойлонуп жатам. Колдонуучуга элементтерди оңой дал келтире ала турган көрүнөө формат пайдалуу болушу мүмкүн. Маалыматты так жана натыйжалуу көрсөтүүнүн жакшы жолу окшойт. Ошондуктан аны колдонууга ыңгайлуу жана көркөм кылып уюштурууга аракет кылам.
Педагогикалык түзүлүштү карап чыгуу
Көнүгүүдө «кара тамга менен басылган сөздөр» деп көрсөтүлгөн, ал эми авторлор жети максаттуу сөздү кара тамга менен белгилешкен. Балким, алар омонимдерди текшерүү үчүн «биринчи» жана «тарых» сөздөрүнүн бир нече вариантын камтышы мүмкүнбү? Эгер кара тамгадагы сөздөр жөн гана мисалдар болсо, анда тексттин ичинде бардык максаттуу сөздөрдү кара тамга менен белгилөө керек. Максаттуу сөздөр үндүүлөрдүн түрлөрүнө негизделиши мүмкүн. Белгилей кетчү нерсе, «тарыхка» жана «мурастар» кара тамга менен белгиленген эмес, бул кызыктуу көрүнөт. Ушул конкреттүү тандоолордун себеби эмнеде экенине кызыгып жатам!
Фонетиканы жана терминологияны талдоо
Мен сөздөрдөгү үнсүздөрдү жана үндүүлөрдү, мисалы, кыргыз тилиндеги «живо́пись» жана «Археологдордон» сөздөрүнүн айтылышын текшерип жатам. Алардын тыбыштык түзүлүшү жана мүчөлөрү ар башка экенин, бирок фонетиканын туруктуу принциптерин көрсөтүшү мүмкүн экенин көрүп турам. Фонетикалык талдоо үчүн туура терминологияны, мисалы, «өзөктүү» дегендин ордуна «фонетикалык талдоо» дегенди колдонушум керек деп ойлойм. Үндөштүккө жараша тыбыштардын өзгөрүшүн тактап берүүгө аракет кылам. Келгиле, муну жөнөкөй кармайлы!
Кийинки кадамдарды карап чыгуу
Кыргыз тилинде мааниси түшүнүктүү болгон табигый улантуучу сүйлөмдү камтыган жоопту такташым керек. «Ушул эле ыкма менен башка сөздөрдү талдап көрөлү» деген сөз айкашы буйрук маанисиндеги сунуш катары жакшы угулат деп ойлойм. Ал 60 белгиден кыска жана кийинки кадамды так көрсөтөт, демек, ылайыктуу! Аны кыска жана маанилүү бойдон калтыргым келет. Ошондуктан акыркы сап катары ушул сөз айкашын колдонуп, андан кийин кошумча комментарий бербейм.
Кыска жооп. Кара тамга менен берилген сөздөр:
живопись, Саймалууташ, Жусупахматовдун, элдерден, өзгөчөлүгүбүздүн, тарыхы, Археологдордон, биринчи.
Үндүүлөрдү жасалуу ыгына карата талдоо
| Үндүү | Мүнөздөмөсү |
|---|---|
| а | жоон, кең, эринсиз |
| ы | жоон, кууш, эринсиз |
| о | жоон, кең, эринчил |
| у | жоон, кууш, эринчил |
| э, е | ичке, кең, эринсиз |
| и | ичке, кууш, эринсиз |
| ө | ичке, кең, эринчил |
| ү | ичке, кууш, эринчил |
| Сөз | Андагы үндүүлөрдүн талдоосу |
|---|---|
| живопись | и — ичке, кууш, эринсиз; о — жоон, кең, эринчил; и — ичке, кууш, эринсиз. ь тыбыш бербейт. |
| Саймалууташ | а, а, а — жоон, кең, эринсиз; уу — созулма, жоон, кууш, эринчил. |
| Жусупахматовдун | у, у — жоон, кууш, эринчил; а — жоон, кең, эринсиз; о — жоон, кең, эринчил; акыркы у — жоон, кууш, эринчил. |
| элдерден | э, е, е — ичке, кең, эринсиз. |
| өзгөчөлүгүбүздүн | ө, ө, ө — ичке, кең, эринчил; ү, ү, ү, ү — ичке, кууш, эринчил. |
| тарыхы | а — жоон, кең, эринсиз; ы, ы — жоон, кууш, эринсиз. |
| Археологдордон | а — жоон, кең, эринсиз; е — ичке, кең, эринсиз; о, о, о, о — жоон, кең, эринчил. |
| биринчи | и, и, и — ичке, кууш, эринсиз. |
Эреже:
- тил артка жылса — жоон үндүү; тил алдыга жылса — ичке үндүү;
- ооз кең ачылса — кең, аз ачылса — кууш;
- эрин тегеректелсе — эринчил, тегеректелбесе — эринсиз.
Текшерүүдө живопись жана Археологдордон сөздөрүндө жоон жана ичке үндүүлөр аралашканын көрөбүз. Бул сөздөр башка тилдерден кирген сөздөр болгондуктан, үндөшүү мыйзамына толук баш ийбейт.
