Адам каяктан жана кантип келип чыккан
Кыска жооп
Адам кудайдан же башка планетадан келген эмес — ал байыркы приматтардан узак эволюциялык жол менен келип чыккан. Бул процесс илимде антропогенез деп аталат. Ата-мекени — Чыгыш Африка (саванна алкагы), ал эми азыркы түрүбүз Homo sapiens болжол менен 300–200 миң жыл мурун ошол эле Африкада калыптанган.
Кантип болгон: негизги кадамдар
- 6–7 млн жыл мурун — Африкада приматтардын эки тармагы бөлүнгөн: бирөө шимпанзелерге, экинчиси адамдарга алып барган.
- Австралопитек (4–2 млн жыл мурун) — тик баскан, бирок мээси кичине, куралды даяр турган нерселерден пайдаланган.
- Homo habilis (2,4–1,5 млн) — таш курал жонгон, мээси чоңоё баштаган.
- Homo erectus (1,9 млн – 300 миң) — отту колдонгон, Африкадан чыгып, Азия менен Европага тараган.
- Неандерталец жана Homo sapiens — акыркы баскыч; сүйлөө, татаал курал, социалдык жашоо.
Негизги кыймылдаткыч күчтөр: тукум куучу өзгөргүчтүк (мутация), изоляция, табигый тандалуу, ошондой эле эмгек, сүйлөө жана коомдук жашоо (Ф. Энгельстин «эмгек адамды жараткан» идеясы).
Далилдер — эмнеге таянып айтабыз
- Палеонтологиялык: Африкадан табылган орто формалардын (австралопитек → H. habilis → H. erectus) калдыктары катмар-катмар боюнча тизмеленет.
- Салыштырмалуу анатомия: скелеттин түзүлүшү приматтарга окшош; рудименттер (копчик, сокур ичегинин өсүндүсү, кулак булчуңдары) жана атавизмдер (денедеги жыш жүн) — байыркы ата-бабалардын изи.
- Эмбриология: түйүлдүктүн өнүгүшүндө хордалууларга мүнөздүү белгилер (желбезек догалары, куйрук) пайда болуп, кийин жоголот.
- Генетика: ДНКбыз шимпанзеникине ~98–99% окшош; кан топтору да дал келет.
Принципти эсте тутуу (окшош суроого жооп берүү үчүн)
Ар кандай «каяктан келип чыккан?» деген суроого жооп үч бөлүктөн турат: 1) кайда жана качан → 2) кандай баскычтар менен → 3) кандай далилдер жана күчтөр менен. Ушундай схема менен ит, жылкы же кашкулактын келип чыгышын да түшүндүрсө болот.
Өзүңдү текшер
Эгер жообуңда «Африка + байыркы приматтар + табигый тандалуу + эмгек» деген төрт сөз бар болсо — негизги ойду туура түшүнгөнсүң. Ал эми «адам маймылдан келип чыккан» деп жазба: туурасы — адам менен шимпанзенин жалпы байыркы ата-бабасы болгон, бүгүнкү маймылдар «артта калган» тармак эмес.
Обсуждение
2 сообщенияНегизги кадамдарды кыргызча жаз
Антропогенездин негизги кадамдары (кыргызча)
1-кадам. Байыркы приматтардын бөлүнүшү — 7–6 млн жыл мурун Чыгыш Африкада приматтардын эки тармагы бөлүнгөн: бирөө бүгүнкү шимпанзелерге, экинчиси адамдарга алып барган. Бул баскычтагы формалар — Sahelanthropus, Orrorin, Ardipithecus — токойдо жашап, бирок тик басууга жакындай баштаган.
2-кадам. Австралопитектер — 4–2 млн жыл мурун Толук тик баскан, бирок мээси шимпанзеникиндей эле. Колу бошоп, курал кармоого ылайыкташкан. Атактуу «Люси» (Australopithecus afarensis, ~3,2 млн жыл) ушул топко кирет.
3-кадам. Homo habilis — 2,4–1,5 млн жыл мурун «Эптүү адам». Ташты чаап, алгачкы куралдарды (олдувай маданияты) жасаган. Мээси чоңоюп, баш сөөгү тегизделе баштаган.
4-кадам. Homo erectus — 1,9 млн – 300 миң жыл мурун «Тик баскан адам». Отту колдонгон, үңкүрдө жашаган, топ менен аңчылык кылган. Африкадан чыгып, Азия менен Европага тараган — бул эң алгачкы чоң көчүү.
5-кадам. Homo heidelbergensis жана неандерталецтер — 700–40 миң жыл мурун Мээси заманбап адамдыкына жакындайт. Неандерталецтер муз доорунда Европада жашап, татаал курал жасаган, маркумдарын көмгөн — бирок алар биздин түз ата-бабабыз эмес, кайсы бир убакта жоголгон «каптал» тармак.
6-кадам. Homo sapiens — 300–200 миң жыл мурун Заманбап адам Африкада калыптанган. Сүйлөө, татаал курал, сүрөт тартуу, социалдык уюм пайда болот. Болжол менен 60–70 миң жыл мурун дүйнөнүн бардык бурчуна тараган.
Эсте тутуу үчүн кыскартылган тизме: приматтар → австралопитек → Homo habilis → Homo erectus → неандерталец → Homo sapiens.
Кыймылдаткыч күчтөр: мутация → табигый тандалуу → тик басуу → колдун бошонуусу → курал жасоо → эмгек жана сүйлөө → коом.
