Кыска
Қысқа жауап: бұл тапсырмада өлеңдегі қарамен берілген сөздерге үндестік заңына бағынбайтын қосымшаларды жалғау керек — олардың дыбыстық құрамы сөзге қарай өзгермейді.
Үлгіні талдайық: «От – өтпен, өттікі».
- «От» — жуан сөз, бірақ жалғанған -пен жіңішке: отпан емес, отпен.
- -тікі де түбірге қарай «-тыкі» болып өзгермейді: оттыкі емес, өттікі (мұнда «өт» — ет/өту).
Принцип: қазақ тілінде қосымшаның дауыстысы түбірдің соңғы буынына үйлесуі керек (жуан–жуан, жіңішке–жіңішке). Ал мына қосымшалар бір ғана тұрақты формада жүреді: -мен/-бен/-пен, -нікі/-дікі/-тікі, -хана, -кер/-гер/-кеш, -қор/-паз/-қой, -тал/-тар/-тай, -кес/-күнем, -ов/-ев/-ин, бей-. Сондықтан олар жуан сөзге де жіңішке күйінде жалғана береді — үндестікке «бағынбайды».
Өлеңдегі сөздермен тексеріп көрейік:
- бұлт (жуан) → бұлтпен (бұлтпан емес) — «-пен» тұрақты;
- түтін → түтінмен, түтіннікі;
- көкжиек → көкжиекпен, көкжиектікі;
- өмір → өмірмен, өмірдікі.
Тексеру жолы: соңғы буынға қарап, қосымшаның ішіндегі дауысты өзгермей тұрса — ол үндестік заңына бағынбайды. Түтінмен десек те «е» қалады, бұлтпен десек те «е» қалады — дәлел осында.
Обсуждение
9 сообщенийСильно мало
Кыска сильно кыска сбелай но не так сильно
Түсінікті — толығырақ берейік. Тақырып: үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар (жуан сөзге де жіңішке бойымен жалғанатын жалғаулар).
1. Ереженің мәні
Қазақ тілінде қосымшаның дауысты дыбысы түбірдің соңғы буынына үйлесуі керек:
- бала + лар → балалар (жуан-жуан),
- үй + лер → үйлер (жіңішке-жіңішке).
Бірақ бір топ қосымша бір ғана тұрақты формада жүреді: олар жуан сөзге де өзгеріссіз жалғанады. Дәл солар өлеңдегі «ерекше» сөздерді құрайды.
2. Бағынбайтын қосымшалар тізімі (мысалдармен)
| Қосымша | Жіңішке сөз | Жуан сөз (өзгермейді!) |
|---|---|---|
| -мен/-бен/-пен | үймен, гүлмен | баламен, отпен, қаламмен |
| -нікі/-дікі/-тікі | үйдікі, кісінікі | баланыкі, оттікі → оттікі емес, «оттыкі» емес — оттікі |
| -хана | кітапхана, емхана | дәріхана, асхана |
| -кер/-гер | әскери? — жоқ: өнеркер? мыс.: мұғалім? | қызметкер, жұмысшы? — жұмыскер емес |
| -кеш | тілкеш? | әңгімекеш? |
| -қор | кітапқор | ақшақор, жерқор |
| -паз | өнерпаз | саудапаз? — саудапаз |
| -қой | әзілқой | қалжыңқой |
| -күнем | пайдакүнем | арамкүнем? |
| -кес | тілкес? | әңгімекес? |
| -ов/-ев/-ин (тегі) | Серіков | Әбішев, Кәрімов |
Назар аудар: кестедегі бірсыпыра үлгі шартты — нақты кітаптағы тізіммен салыстыр. Оқулықта көбіне мына тұрақты тізім беріледі: -мен/-бен/-пен, -нікі/-дікі/-тікі, -хана, -кер/-гер, -кеш, -қор, -паз, -қой, -күнем, -кес, -ов/-ев/-ин.
3. Өлеңмен жұмыс істеу алгоритмі
- Қарамен берілген сөзді аласың.
- Соңғы буынын анықтайсың: жуан ба, жіңішке ме? (от — жуан, өт — жіңішке).
- Қосымшаның дауыстысы түбірге «бейімделді» ме, жоқ па — тексересің.
- Бейімделсе → үндестікке бағынады.
- Бейімделмей, өз формасында тұрса → бағынбайды.
- Дәлел ретінде қосымшаның ішіндегі дыбыстың сақталғанын көрсетесің.
4. Тексеру үлгісі
- ОТ + -пен → отпен. «Отпан» деп айтуға болмайды, демек -пен үндестікке бағынбайды. ✔
- ӨТ + -тікі → өттікі. Мұнда түбірдің өзі жіңішке, сондықтан бұл жерде «бағынбау» белгісі әлсіз — мұндай жағдайда нақты жуан сөзді таңдау керек: бала + -дікі → баланыкі (баладыкі емес).
- ҮЙ + -мен → үймен****Үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар — жуан сөзге де жіңішке күйінде жалғанатын жалғаулар.
Олар: -мен/-бен/-пен, -нікі/-дікі/-тікі, -хана, -кер/-гер, -кеш, -қор, -паз, -қой, -күнем, -кес, -ов/-ев/-ин.
Тексеру:
- от (жуан) + -пен → отпен (отпан емес) ✔
- бала (жуан) + -дікі → баланыкі (баладыкі емес) ✔
- үй + -лер → үйлер — бұл бағынады ✘
Ереже: қосымша ішіндегі дауысты өзгермей қалса — үндестікке бағынбайды.
Все в 1
Модешь жоска мало сделать 67 сойлема
6-7
Барлығы бір жауапта
Тақырып: үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар.
Ереже. Қазақ тілінде қосымшаның дауыстысы түбірдің соңғы буынына үйлесуі керек: бала + лар → балалар, үй + лер → үйлер. Бірақ бір топ қосымша бір ғана тұрақты формада жүреді — жуан сөзге де жіңішке күйінде жалғ## Үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар — 7 сөйлем
- Мен досыммен бірге кітапханаға бардым. (досым — жуан, бірақ -мен өзгермейді: «досымман» емес; -хана тұрақты)
- Бұл кітап — ағамдікі. (ағам — жуан, ал -дікі сақталады: «ағамдыкі» емес)
- Ауылымызда асхана мен дәріхана жұмыс істейді. (**-хана* қосымшасы әрдайым бірдей)*
- Ол — тәжірибелі қызметкер. (**-кер* тұрақты, «қызметкар» болмайды)*
- Әжем — нағыз өнерпаз адам. (**-паз* тұрақты, «өнерпез» болмайды)*
- Сыныптағы балалардың бәрі әзілқой. (**-қой* тұрақты, «әзілқай» болмайды)*
- Атам — кітапқор, үйі түгел кітап. (**-қор* тұрақты)*
Тексеру ережесі: қосымшаның ішіндегі дауысты түбірдің соңғы буынына қарай өзгермей, сол күйінде қалса — ол үндестік заңына бағынбайды. Мысалы: досыммен (жуан түбірге жіңішке жалғау), ағамдікі, асхана.
Ещё меньше
Үндестік заңына бағынбайтын қосымшалар: -мен/-бен/-пен, -нікі/-дікі/-тікі, -хана, -кер/-гер, -кеш, -қор, -паз, -қой, -күнем, -кес, -ов/-ев/-ин — жуан сөзге де өзгермей жалғанады.
7 сөйлем:
- Досыммен кітапханаға бардым.
- Бұл кітап — ағамдікі.
- Ауылда асхана мен дәріхана бар.
- Ол — тәжірибелі қызметкер.
- Әжем — нағыз өнерпаз.
- Сыныптастардың бәрі әзілқой.
- Атам — кітапқор адам.
Тексеру: қосымша ішіндегі дауысты өзгермей қалса (досыммен, ағамдікі, асхана) — үндестікке бағынбайды.
