Кыскача жооп

Республикалык сынама тесттин суроолорунун так банкы (базасы) эч качан жарыяланбайт. Ошондуктан суроолор 10–11-класстын биология программасынын бөлүмдөрү боюнча жана белгиленген форматта келет. Башкача айтканда, даярдануу «кайсы суроо түшөт» деп табуу эмес, «кайсы темадан кандай типтеги тапшырма чыгат» деп билүү.

---

1. Тапшырмалардын түрлөрү (формат)

Түрү	Эмне кылуу керек
Бир туура жоопту тандоо	5 варианттын ичинен 1 — негизги бөлүгү
Бир нече туура жоопту тандоо	2–3 туура вариантты табуу
Дал келтирүү	А–Д түшүнүктөрдү 1–5 мүнөздөмөлөр менен дал келтирүү
Контексттик тапшырма	Текст/таблица/график/сүрөт берилип, тыянактардын туурасын тандоо
Эсептөө	Генетика схемасы, ыктымалдык, энергия, молекулалардын саны

Убакыт чектелүү, ошондуктан ар бир тапшырмага орто эсеп менен 1,5–2 мүнөт бөлүүнү машык.

---

2. Кайсы бөлүмдөрдөн суроо келет

1. Молекулалык деңгээл — белок, нуклеин кислоталары, АТФ, ферменттер, витаминдер, зат алмашуу (ассимиляция/диссимиляция), фотосинтез, хемосинтез, транскрипция–трансляция, генетикалык код.
2. Цитология — клетка теориясы, органоиддер, мембрана, прокариот/эукариот, вирустар, митоз, мейоз, гаметогенез.
3. Генетика — Менделдин мыйзамдары, моно- жана дигибриддик аргындаштыруу, аналитикалык аргындаштыруу, Моргандын мыйзамы, жыныска байланышкан тукум куучулук, кан топтору, өзгөргүчтүк, мутация, селекция.
4. Онтогенез жана көбөйүү — эмбриондук өнүгүү, уруктануу, өсүмдүктөр менен жаныбарлардын көбөйүү жолдору.
5. Эволюция — Дарвиндин окуусу, СТЭ, популяция, табигый тандалуу, түрдүн пайда болушу, антропогенез.
6. Экология — экосистема, трофикалык тизмек, энергия агымы (10 % эрежеси), биосфера, антропогендик факторлор.
7. Адамдын анатомиясы жана физиологиясы — кан, иммунитет, дем алуу, тамак сиңирүү, заара бөлүп чыгаруу, нерв жана эндокрин системасы (8–9-класстын материалы кайталанат).
8. Өсүмдүктөр, козу карындар, жаныбарлар — систематика, топтордун мүнөздөмөлөрү.

---

3. Принцип: типтүү маселени кантип чыгаруу керек

Генетикалык маселе дайыма бир схема менен чыгат:

1. Ата-энелердин генотибин жазуу (фенотиптен чыгып).
2. Гаметаларды аныктоо.
3. Пеннет торун же аргындаштыруу жолун түзүү.
4. Фенотиптик/генотиптик катышты жазуу.
5. Суралган ыктымалдыкты бөлчөк же пайыз менен берүү.

Ар кандай контексттик тапшырма да ушундай: «берилгени → мыйзамченемдүүлүк → эсептөө → жооп».

---

4. Өзүңдү текшерүү планы

• Ар бир бөлүмдөн бир барак «карта» жасадымбы (негизги түшүнүктөр + формулалар)?
• Дал келтирүү тапшырмаларын машыктырдымбы?
• Генетика маселелерин генотиптен баштап чыгара аламбы?
• Каталардын дептерин жүргүзүп жатамбы?
• Убакытты бөлүп, толук вариантты белгиленген убакытка сынап көрдүмбү?

Каласаң — белгилүү бир бөлүмдү (мисалы, генетика же фотосинтез) алып, типтүү тапшырманы чогуу талдайлы.

Кыскача жооп

Олимпиадалык сынама тест мектептин кадимки текшерүүсүнөн үч жагынан айырмаланат:

1. Тереңдиги — суроо бир эмес, 2–3 түшүнүктү байланыштырат («билимиңди колдон»).
2. Форматы — жабык тест менен катар дал келтирүү, удаалаштык, ачык жооп, генетикалык/экологиялык маселе, ал эми облустук жана республикалык турларда — практикалык бөлүк (микроскопия, аныктоо).
3. Темалары класска жараша катуу бөлүнөт: 8-класс — адам, 9-класс — жалпы биологиянын негиздери, 10–11-класс — молекулярдык биология, генетика, эволюция, экология тереңдетүү менен.

---

1. Тур боюнча түзүлүшү

Тур	Формат
Мектеп/айылдык	25–40 жабык тест (бир же бир нече туура жооп)
Райондук/шаардык	тест + 5–8 ачык суроо + 2–3 маселе
Облустук	теория (тест + ачык суроо + маселе) + практикалык бөлүк
Республикалык	2 теориялык тур + практикалык тур (микроскоп, гербарий, препарат, табигый объектини аныктоо)

---

2. Класс боюнча кайсы темалардан суроо келет

8-класс — «Адам жана анын ден соолугу»

• Кан: плазма, форментик элементтер, кан топтору, Rh-фактор, кан уюшу.
• Жүрөк-кан тамыр системасы: жүрөк циклы, кан басымы, рефлекстик жөнгө салуу.
• Дем алуу: өпкөнүн тиричилик сыйымдуулугу, газ алмашуу, дем алуу борбору.
• Тамак сиңирүү: ферменттер, бездер, алардын аракет шарттары.
• Зат алмашуу жана энергия: витаминдер, авитаминоз белгилери, күнүмдүк энергия чыгымы.
• Бөлүп чыгаруу: нефрон, алгачкы жана экинчилик заара.
• Тери, терморегуляция.
• Нерв системасы: рефлекстик дого, анализаторлор, шарттуу рефлекстер.
• Эндокрин система: гормондор жана алардын өз ара аракети (мисалы, инсулин–глюкагон).
• Иммунитет жана гигиена.

Типтүү эсеп: жүрөк 1 мүнөттө 70 мл × 75 согуу = 5250 мл ≈ 5,25 л кан айдайт.

9-класс — цитология, көбөйүү, генетика, эволюция

• Клетканын химиялык курамы, органоиддер, прокариот/эукариот.
• Зат алмашуу: фотосинтез, хемосинтез, энергия алмашуу.
• Митоз, мейоз, гаметогенез, онтогенез.
• Генетика: Менделдин I–III мыйзамдары, дигибриддик аргындаштыруу, жыныска байланышкан тукум куучулук, кан топтору.
• Өзгөргүчтүк: модификациялык жана мутациялык.
• Эволюциянын негиздери, табигый тандалуу.
• Экология: трофикалык тизмек, 10 % эрежеси.

Типтүү эсеп: 600 нуклеотидден турган ДНКнын узундугу:

\[600 \times 0{,}34\ \text{нм} = 204\ \text{нм}, \qquad 600 : 3 = 200\ \text{аминокислота}\]

10–11-класс — тереңдетүү

• Молекулярдык биология: репликация, транскрипция, трансляция, гендин түзүлүшү, генетикалык код.
• Биосинтез жана энергия алмашуунун баскычтары, АТФ эсеби.
• Генетика: аналитикалык аргындаштыруу, Моргандын илешкен тукум куучулугу, кроссинговер, популяциялык генетика (Харди–Вайнберг: \(p^2+2pq+q^2=1\)).
• Селекция, биотехнология, гендик инженерия.
• Эволюциялык окуу (СТЭ, микро- жана макроэволюция), антропогенез.
• Экология: экосистеманын структурасы, энергия агымы, биосфера жана анын чектери, антропогендик факторлор.

---

3. Суроолордун типтери

Тип	Мисал формулировка
Бир/бир нече туура жооп	«Кайсы органоиддерде ДНК бар?» (бир нече жооп)
Дал келтирүү	гормон ↔ без ↔ оору
Удаалаштык	зат алмашуу баскычтарын туура тартипте жайгаштыруу
Ачык суроо	«Эмне үчүн…? Түшүндүрүңүз», «Салыштырыңыз», «Тыянак чыгарыңыз»
Маселе	генетика, ДНК–белок, энергия, экология
График/сүрөт	бош жерлерди толтур, схемадан жооп тап
Практика	препаратты микроскоптон аныктоо, өсүмдүктүн бөлүгүн аныктоо

---

4. Типтүү олимпиадалык маселенин принциби

Шарт: \(AaBb \times aabb\) аргындаштыруусунда тукумдагы фенотиптик катыш кандай?

1. Генотиптерди жазабыз, ар биринин гаметаларын аныктайбыз: \(AaBb \to AB, Ab, aB, ab\); \(aabb \to ab\).
2. Пеннет торун түзөбүз — 4 клетка.
3. Генотиптер: \(AaBb\), \(Aabb\), \(aaBb\), \(aabb\) — ар бири 1/4.
4. Фенотиптик катыш: 1 : 1 : 1 : 1.

Бул — олимпиададагы бардык генетикалык маселелердин негизги схемасы: берилгени → мыйзамченемдүүлүк → эсептөө → жооп.

---

5. Даярдануу боюнча кыска план

• Ар бир класс үчүн өз окуу китебин + мурунку олимпиада тапшырмаларынын жыйнагын алуу.
• Терминдерди (кыргызча + латынча) карточка менен жаттоо.
• Күнүнө 1 генетикалык + 1 эсептөө маселесин чыгаруу.
• Каталар дептерин жүргүзүү.
• Практикалык бөлүккө өзүнчө даярдануу (микроскоп, гербарий, анатомиялык таблицалар).

Кайсы класска даярданып жатасың? Ошого жараша бир бөлүмдү (мисалы, 8-класс үчүн кан айлануу же 10-класс үчүн популяциялык генетика) алып, типтүү тапшырманы чогуу талдайлы.

Кыскача жооп

Эгер 8–11-класстар бир эле вариантты жазып, ал катышуучунун өзүн сыноосу үчүн болсо, анда суроолордун түзүүчүлөрү класстын программасын так бөлүп кароого мүмкүн эмес — бир вариантта бүт мектеп курсу камтылат. Ошондуктан суроолордун негизин бардык класстарда кайталанган «өзөк» темалар түзөт: клетка, зат алмашуу, генетика, адам физиологиясы, экология, систематика. Ал эми тар, класска гана тиешелүү бөлүмдөрдүн үлүшү азаят.

---

1. Бир жалпы вариантта темалардын болжолдуу бөлүштүрүлүшү

Блок	Үлүш	Ким үчүн «өз» материалы
Клетка жана молекулалык деңгээл	~20–25 %	9, 10-класс
Зат алмашуу (фотосинтез, энергия)	~10 %	9, 10-класс
Генетика жана селекция	~15–20 %	9–11-класс
Адам анатомиясы жана физиологиясы	~20 %	8-класс
Өсүмдүктөр, жаныбарлар, козу карындар	~15 %	6–7-класс (кайталанат)
Экология жана эволюция	~15–20 %	9, 11-класс

Тыянак: 8-класстын окуучусу үчүн «өз» суроолору — адам блогу жана экологиянын бир бөлүгү; калганын логика жана жалпы түшүнүк менен чечүүгө туура келет. Бул сынактын максаты — утуу эмес, канча темада боштук бар экенин өлчөө.

---

2. Үлгү суроолор (ар кайсы класстан бирден)

№	Суроо	Жооп
1	Кан плазмасындагы фибриноген кайсы процесске катышат?	Кан уюшу
2	Эукариот клеткасында ДНК кайсы структураларда болот?	Ядро, митохондрия, хлоропласт
3	300 нуклеотидден турган ДНК фрагменти канча аминокислотаны коддойт жана узундугу канча?	100 аминокислота; 300 × 0,34 = 102 нм
4	Мейоздун биринчи бөлүнүүсүндө гомологиялык хромосомалардын жакындашуусу кандай ат менен аталат?	Конъюгация (андан кийин кроссинговер)
5	Канда глюкозанын кескин төмөндөшү кайсы гормондун ашыкча бөлүнүшүнөн болот?	Инсулин
6	Козу карындардын клетка дубалында кайсы зат бар?	Хитин
7	Трофикалык тизмекте фитопланктон 10 000 кг болсо, 10 % эрежеси боюнча балыктын массасы канча?	10 000 → 1 000 → 100 кг
8	Популяцияда рецессивдүү аллелдин жыштыгы 0,2. Гетерозиготалардын үлүшү?	\(2pq = 2 \times 0{,}8 \times 0{,}2 = 0{,}32\) → 32 %
9	Жука ичегинин ички бетинин ворсинкалары эмне үчүн керек?	Сорбциялык бетти чоңойтуу (структура → функция)

Көңүл бур: 3, 7, 8-суроолор — эсеп, калганы — түшүнүк. Жалпы вариантта да ушундай аралашма болот.

---

3. 350 сом төлөп сыноонун пайдасын кантип алуу керек

1. Мурун эч нерсе кайталабай кир — натыйжа «таза» чыгышы керек.
2. Кийин ар бир катаны таблицага жаз: суроо → тема → класстын окуу китебинин баракчасы.
3. Үч түстүү белгиле: жашыл (билем), сары (логика менен таптым), кызыл (билбейм). Акцент — кызылдарга, анан сарыларды бышыктоо.
4. 2–3 жумадан кийин ошол эле темалардан кайра текшерүү жүргүз — прогресс көрүнөт.

---

4. Эң натыйжалуу 5 кадам (8-класс үчүн)

• Адам анатомиясын толук бекемдөө (бул сенин утушуң).
• Клетка органоиддерин жаттоо + фотосинтез теңдемеси.
• ДНК–белок эсебинин үч формуласы (нуклеотид саны, узундук, аминокислота).
• 10 % эрежеси боюнча 5–6 тизмек маселеси.
• Систематиканын негизги топторун (өсүмдүк, жаныбар, козу карын) салыштыруу таблицасы.

Кайсы класста окуйсуң? Айтсаң, ошол класстын деңгээлине жараша 15 суроолук машыгуу вариантын (жооптору жана түшүндүрмөсү менен) түзүп берейин.

Кыскача жооп

100 % келерин эч ким айта албайт — суроолордун банкы жабык. Бирок сынамак тесттердин (пробный) суроолору дайыма бирдей өзөктөн түзүлөт. Сен 9-класста окуйсуң, ошондуктан эртеңки тестте 9-класстын биологиясы + мурунку класстардан кайталанган негизги түшүнүктөр басымдуу болот. Төмөнкү тизме — түнү менен окууга эмес, эң көп учураган 5 блокту тез кайталоого арналган.

---

1. Эртең 100 % чыга турган 5 блок (9-класс үчүн)

1) Клетка жана органоиддер

• Ядро — ДНК сакталат; митохондрия — АТФ синтези; хлоропласт — фотосинтез; рибосома — белок синтези.
• Прокариотто ядро жок, ДНК цитоплазмада.
• Вирустар — клетка эмес, клеткадан тышкары жашайт.

2) Зат алмашуу

Фотосинтездин жалпы теңдемеси:

\[6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\textжарык} C_6H_{12}O_6 + 6O_2\]

3) Генетика — эң көп учураган эсептер

• Менделдин I мыйзамы: \(Aa \times Aa \to 3:1\) (фенотип), \(1:2:1\) (генотип).
• Дигибриддик: \(AaBb \times AaBb \to 9:3:3:1\).
• Аналитикалык аргындаштыруу: \(Aa \times aa \to 1:1\).

4) ДНК–белок эсеби (сөзсүз чыгат)

• 1 аминокислота = 3 нуклеотид.
• ДНК узундугу: 1 нуклеотид = 0,34 нм.
• Мисал: 300 нуклеотид → \(300:3 = 100\) аминокислота; \(300 \times 0{,}34 = 102\) нм.

5) Экология — 10 % эрежеси

• Ар бир деңгээлде энергиянын 10 % гана өтөт.
• Мисал: фитопланктон 10 000 кг → зоопланктон 1 000 кг → балык 100 кг.

---

2. Тез текшерүү: 7 суроо (жооптору астында)

1. Кандай органоидде ДНК бар? (үчөө)
2. Мейоздун кайсы бөлүнүүсүндө хромосомалардын саны эки эсе азаят?
3. \(Aa \times aa\) аргындаштыруусунда фенотиптик катыш канча?
4. 600 нуклеотидден турган ДНК канча аминокислотаны коддойт?
5. Фотосинтездин жарык фазасында эмне синтезделет?
6. Трофикалык тизмекте өсүмдүк 50 000 кг болсо, үчүнчү деңгээлдеги жырткыч канча болот?
7. Козу карындардын клетка дубалында кайсы зат бар?

Жооптор:

1. Ядро, митохондрия, хлоропласт.
2. Мейоздун I бөлүнүүсүндө (редукциялык).
3. 1 : 1.
4. \(600:3 = 200\).
5. АТФ жана НАДФ·Н.
6. \(50 000 \to 5 000 \to 500 \to\) 50 кг (эгер жырткыч үчүнчү деңгээлде турса — 500 кг, текшер: өсүмдүк → чөп жечүү → жырткыч = 500 кг).
7. Хитин.

---

3. Эртеңки күн үчүн 3 кеңеш

• Формулаларды бир баракка жаз: ДНК узундугу, аминокислота, 10 % эрежеси, Менделдин катыштары.
• Түнү отурба: уктоо эске тутууга эсептүү пайдалуу.
• Тестте бир суроого 1,5 минут — билбегениңди өткөрүп, аягында кайра кайт.

Эгер кааласаң, ушул 5 блок боюнча 15 суроолук машыгуу вариантын жооптору менен түзүп берейин — эртеңки тесттен мурун акыркы текшерүү үчүн.

Эртеңки олимпиадага: 100 % чыга турган 5 блок (9-класс үчүн)

Суроолордун банкы жабык, ошондуктан «так ушул суроо келет» деп эч ким айта албайт. Бирок сынамак тесттер дайыма бирдей өзөктөн түзүлөт: 9-класстын биологиясы + мурунку класстардан кайталанган негизги түшүнүктөр. Төмөнкүнү түнү менен эмес, тез кайталоо үчүн колдон.

---

1. Клетка жана органоиддер

• Ядро — ДНК сакталат; митохондрия — АТФ синтези; хлоропласт — фотосинтез; рибосома — белок синтези.
• Прокариотто ядро жок, ДНК цитоплазмада.
• Вирустар — клетка эмес, клеткадан тышкары жашайт.

2. Зат алмашуу

Фотосинтездин жалпы теңдемеси:

\[6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{жарык}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2\]

3. Генетика — эң көп учураган эсептер

• I мыйзам: \(Aa \times Aa \to 3:1\) (фенотип), \(1:2:1\) (генотип).
• Дигибриддик: \(AaBb \times AaBb \to 9:3:3:1\).
• Аналитикалык аргындаштыруу: \(Aa \times aa \to 1:1\).

4. ДНК–белок эсеби (сөзсүз чыгат)

• 1 аминокислота = 3 нуклеотид.
• 1 нуклеотид = 0,34 нм.
• Мисал: 300 нуклеотид → \(300:3 = 100\) аминокислота; \(300 \times 0{,}34 = 102\) нм.

5. Экология — 10 % эрежеси

• Ар бир деңгээлде энергиянын 10 % гана өтөт.
• Мисал: фитопланктон 10 000 кг → зоопланктон 1 000 кг → балык 100 кг.

---

Тез текшерүү: 7 суроо

1. Кайсы органоиддерде ДНК бар? (үчөө)
2. Мейоздун кайсы бөлүнүүсүндө хромосомалардын саны эки эсе азаят?
3. \(Aa \times aa\) аргындаштыруусунда фенотиптик катыш канча?
4. 600 нуклеотидден турган ДНК канча аминокислотаны коддойт?
5. Фотосинтездин жарык фазасында эмне синтезделет?
6. Трофикалык тизмекте өсүмдүк 50 000 кг болсо, экинчи деңгээлдеги чөп жечүү канча болот?
7. Козу карындардын клетка дубалында кайсы зат бар?

Жооптор:

1. Ядро, митохондрия, хлоропласт.
2. Мейоздун I бөлүнүүсүндө (редукциялык).
3. 1 : 1.
4. \(600:3 = 200\).
5. АТФ жана НАДФ·Н.
6. $50,000 \times 0{,}1 = $ 5 000 кг.
7. Хитин.

---

Эртең үчүн 3 кеңеш

• Бардык формулаларды бир баракка жаз: ДНК узундугу, аминокислота, 10 % эрежеси, Менделдин катыштары.
• Түнү отурба — уктоо эске тутууга пайдалуу.
• Тестте бир суроого 1,5 мүнөт; билбегениңди өткөрүп, аягында кайра кайт.

Каласаң, ушул 5 блок боюнча 15 суроолук машыгуу вариантын жооптору менен түзүп берейин.

Төмөндө 7–11-класстын биология программасын камтыган 25 суроолук тест берилди. Ар бир класстан 5 суроодон. Ар бир суроодо бир гана туура жооп. Убакыт: 30 мүнөт.

---

7-класс (жаныбарлар)

1. Гидранын денесинин симметриясы кандай?
А) эки тараптуу
Б) радиалдык
В) симметриясыз
Г) беш нурлуу

2. Жабык кан айлануу системасы мүнөздүү:
А) планарияга
Б) аскаридага
В) жаан куртуна
Г) гидрага

3. Балыктардын жүрөгү канча камерадан турат?
А) 2
Б) 1
В) 3
Г) 4

4. Куштардын сөөктөрүнүн ичи көңдөй болушу эмнеге байланыштуу?
А) тыныс алууну жакшыртууга
Б) жылуу кандуулукту сактоого
В) көрүүнү жакшыртууга
Г) учуу учурунда дене салмагын жеңилдетүүгө

5. Сүт эмүүчүлөрдү башка омурткалуулардан айырмалаган негизги белги:
А) төрт камералуу жүрөк
Б) жумуртка тууушу
В) сүт бездеринин болушу
Г) канаттарынын болушу

---

8-класс (адам жана ден соолук)

6. Канда кычкылтекти ташуучу клеткалар:
А) лейкоциттер
Б) эритроциттер
В) тромбоциттер
Г) лимфоциттер

7. Чоң кан айлануу тегереги кайсы бөлүктөн башталат?
А) оң карынча
Б) оң боорчо
В) сол боорчо
Г) сол карынча

8. Пепсин ферменти кайсы заттарды ажыратат?
А) белокторду
Б) углеводдорду
В) майларды
Г) витаминдерди

9. Нерв системасынын негизги түзүлүш бирдиги:
А) нефрон
Б) альвеола
В) нейрон
Г) миоцит

10. Бөйрөктүн функционалдык бирдиги:
А) нейрон
Б) нефрон
В) гепатоцит
Г) альвеола

---

9-класс (жалпы биология негиздери)

11. Клетканын энергетикалык борбору:
А) рибосома
Б) Гольджи комплекси
В) лизосома
Г) митохондрия

12. Фотосинтез кайсы органоидде жүрөт?
А) хлоропласт
Б) митохондрия
В) ядро
Г) рибосома

13. Митоздун натыйжасында пайда болгон клеткалар:
А) хромосомалардын саны эки эсе азайган
Б) гаметалар
В) генетикалык жактан энелик клеткага окшош
Г) ар кандай хромосомалар жыйындысына ээ

14. \(Aa \times Aa\) аргындаштыруусунда фенотиптик катыш:
А) 1:1
Б) 3:1
В) 1:2:1
Г) 9:3:3:1

15. 300 нуклеотидден турган иРНК канча аминокислотаны коддойт?
А) 50
Б) 150
В) 300
Г) 100

---

10-класс (молекулярдык биология, генетика)

16. Эукариот клеткасында транскрипциянын негизги орду:
А) ядро
Б) рибосома
В) клетка мембранасы
Г) митохондрия гана

17. Трансляцияда белоктун синтези кайсы молекуланын матрицасы боюнча жүрөт?
А) ДНК
Б) тРНК
В) иРНК
Г) АТФ

18. ДНКнын бир чынжырында 600 нуклеотид бар. Бул фрагменттин узундугу канча?
А) 102 нм
Б) 204 нм
В) 300 нм
Г) 600 нм

19. Генетикалык коддун бардык организмдер үчүн бирдей кодонду колдонушу кайсы касиет?
А) триплеттүүлүк
Б) кайталанбастык
В) үзгүлтүксүздүк
Г) универсалдуулук

20. Популяцияда рецессивдүү аллелдин жыштыгы 0,2. Гетерозиготалардын үлүшү:
А) 0,16
Б) 0,64
В) 0,32
Г) 0,80

---

11-класс (эволюция, экология, биотехнология)

21. Табигый тандалуунун материалы болуп эмне эсептелет?
А) тукум куучулук өзгөргүчтүк
Б) модификациялык өзгөргүчтүк
В) экологиялык факторлор
Г) популяциянын саны

22. Бир түргө кирүүчү организмдердин хромосомалар жыйындысынын бирдей болушу кайсы критерийге таандык?
А) морфологиялык
Б) генетикалык
В) географиялык
Г) экологиялык

23. Трофикалык тизмектин биринчи деңгээлинде 20 000 кг өсүмдүк массасы болсо, 10 % эрежеси боюнча экинчи деңгээлде канча масса болот?
А) 200 кг
Б) 10 000 кг
В) 20 кг
Г) 2 000 кг

24. Бир организмдин генди экинчи организмдин геномуна киргизүү ыкмасы кандай аталат?
А) клеткалык инженерия
Б) селекция
В) гендик инженерия
Г) клондоо

25. Адамда гана мүнөздүү болгон экинчи сигналдык системанын негизин түзөт:
А) сезүү органдары
Б) сүйлөө жана жазуу
В) шарттуу рефлекстер
Г) гормондор

---

Жооптор

№	Жооп	№	Жооп	№	Жооп	№	Жооп	№	Жооп
1	Б	6	Б	11	Г	16	А	21	А
2	В	7	Г	12	А	17	В	22	Б
3	А	8	А	13	В	18	Б	23	Г
4	Г	9	В	14	Б	19	Г	24	В
5	В	10	Б	15	Г	20	В	25	Б

Эсептөө суроолорунун ачкычы

• 15: \(300 : 3 = 100\) аминокислота.
• 18: \(600 \times 0{,}34 = 204\) нм.
• 20: \(p=0{,}8,\ q=0{,}2\); \(2pq = 2 \times 0{,}8 \times 0{,}2 = 0{,}32\).
• 23: \(20\,000 \times 0{,}1 = 2\,000\) кг.

Балл боюнча текшерүү

• 23–25 — өтө жакшы;
• 18–22 — жакшы;
• 13–17 — айрым темаларды кайталоо керек;
• 12 жана андан аз — негизги бөлүмдөрдү кайра окуп чыгуу керек.

Жарайт! Эми тестти 30 мүнөттүн ичинде бүтүрүп, жоопторуңду жаз (мисалы: 1-Б, 2-В, ...). Мен текшерип, кайсы темадан ката кеткенин жана эмне үчүн экенин түшүндүрүп берем.

Каласаң, ошол эле 7–11-класс форматында дагы бир вариант түзүп берейин — бирок адегенде ушуну чечип көрүү пайдалуу: натыйжаңа жараша кайсы блокту күчөтүү керектиги айкын болот.

Төмөндө 7–11-класстын биологиясы боюнча толук кайталоо баракчасы. Муну дептерге көчүрүп, тест алдында бир барактан кайталасаң болот. Эң көп учураган фактылар жана формулалар гана киргизилди.

---

1. ЦИТОЛОГИЯ

Клетка теориясы (Шлейден, Шванн, Вирхов)

• Бардык организмдер клеткадан турат.
• Клетка — тиричиликтин элементардык бирдиги.
• Жаңы клетка тек клеткадан бөлүнүү жолу менен пайда болот.

Органоиддер жана кызматтары

Органоид	Кызматы
Ядро	ДНК сактайт, транскрипция, клетканы башкарат
Митохондрия	АТФ синтези (клетканын «энергетикалык станциясы»), ДНК бар
Хлоропласт	Фотосинтез, ДНК бар, хлорофилл
Рибосома	Белок синтези (трансляция)
Эндоплазмалык тор	Заттарды ташуу, белок/май синтези
Гольджи комплекси	Заттарды топтоо, секреция, лизосома түзүү
Лизосома	Заттарды ажыратуу (ферменттер)
Вакуоль	Клетканын ички басымын сактоо (өсүмдүктө)
Клетка мембранасы	Таңдап өткөрүү, коргоо
Клетка дубалы	Өсүмдүктө — целлюлоза, козу карында — хитин, бактерияда — муреин
Клетка борбору	Бөлүнүү учурунда хромосомаларды тартуу (жаныбарларда)

Прокариот vs Эукариот

Белги	Прокариот	Эукариот
Ядро	Жок	Бар
ДНК	Цитоплазмада, шакекче	Ядрода, сызыктуу
Органоиддер	Жок (тек рибосома)	Бар
Мисал	Бактерия	Өсүмдүк, жаныбар, козу карын

Вирустар — клетка эмес; ДНК же РНК + белок кабык; тек тирүү клеткада көбөйөт.

---

2. МОЛЕКУЛАЛЫК БИОЛОГИЯ

ДНК vs РНК

Белги	ДНК	РНК
Кант	Дезоксирибоза	Рибоза
Азот негиздери	А, Т, Г, Ц	А, У, Г, Ц
Чынжыр	Эки (спираль)	Бир
Кызматы	Тукум куучулук	Белок синтези

Комплементардык: А–Т, Г–Ц (РНКда А–У).

Чаргафф эрежелери: А = Т, Г = Ц; А+Г = Т+Ц.

Генетикалык коддун касиеттери

1. Триплеттүүлүк — 1 аминокислота = 3 нуклеотид
2. Универсалдуулук — бардык организмдерде бирдей
3. Спецификалык — 1 кодон = 1 аминокислота
4. Кайталанбастык — кодондор кайталанбайт
5. Үзгүлтүксүздүк — триплеттер үзүлбөйт
6. Көптүк (дегенерация) — 1 аминокислотаны бир нече кодон коддойт

Белок биосинтези: ДНК → (транскрипция) → иРНК → (трансляция) → белок. тРНК аминокислоталарды ташыйт.

---

3. ЗАТ АЛМАШУУ

Фотосинтез

\[6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{жарык, хлорофилл}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2\]

Фаза	Эмне болот
Жарык фаза	Суу фотолизденет → О₂, АТФ жана НАДФ·Н синтезделет
Караңгы фаза (Кальвин)	СО₂ кармалат, АТФ жана НАДФ·Н колдонулат → глюкоза

Хемосинтез — органикалык эмес заттардын тотыгуу энергиясы менен (күкүрт бактериялары).

Энергия алмашуу

Баскыч	Кайда	Натыйжа
Даярдык	Ас қорыту	Заттар мономерлерге ажырайт, энергия жылуулук катары
Гликолиз (анаэроб)	Цитоплазма	Глюкоза → 2 пируват + 2 АТФ
Кычкылтек (аэроб)	Митохондрия	36 АТФ, CO₂ + H₂O

Жалпы: 1 глюкоза → 38 АТФ (кээ бир китепте 36).

---

4. ГЕНЕТИКА

Менделдин мыйзамдары

1. I мыйзам — биринчи муундун бирдейлиги (доминант басымдуу).
2. II мыйзам — ажыроо: \(Aa \times Aa \to 3:1\) (фенотип), \(1:2:1\) (генотип).
3. III мыйзам — белгилердин көз карандысыз тукум куушу.

Негизги катыштар

Аргындаштыруу	Фенотип	Генотип
\(Aa \times Aa\)	3:1	1:2:1
\(Aa \times aa\)	1:1	1:1
\(AaBb \times AaBb\)	9:3:3:1	9 түрдүү
\(AaBb \times aabb\)	1:1:1:1	1:1:1:1
\(AABB \times aabb\)	100 % бирдей	100 % \(AaBb\)

Тукум куучулуктун типтери

• Толук доминанттык — \(Aa\) доминантка окшош.
• Толук эмес — \(Aa\) ортолук (кызыл × ак → кызгылт).
• Кодоминанттык — эки белги тең көрүнөт (IV кан тобу).
• Жыныска байланышкан — гемофилия, дальтонизм (X хромосомада).
• Аналитикалык аргындаштыруу — белгисиз генотипти рецессивдүү \(aa\) менен текшерүү.

Кан топтору

• I (0) — \(ii\); II (A) — \(I^AI^A\) же \(I^Ai\); III (B) — \(I^BI^B\) же \(I^Bi\); IV (AB) — \(I^AI^B\).

Харди–Вайнберг

\[p^2 + 2pq + q^2 = 1, \qquad p + q = 1\]

Мисал: \(q = 0{,}2 \Rightarrow p = 0{,}8 \Rightarrow 2pq = 2 \times 0{,}8 \times 0{,}2 = 0{,}32\) (32 % гетерозигота).

---

5. КЛЕТКАНЫН БӨЛҮНҮШҮ

Белги	Митоз	Мейоз
Бөлүнүүлөр	1	2
Натыйжа	2 клетка	4 клетка
Хромосома саны	Бирдей (\(2n\))	Эки эсе аз (\(n\))
Кайда	Бардык соматикалык	Гаметалар
Конъюгация, кроссинговер	Жок	Бар (I бөлүнүү)

Мейоз I — редукциялык (2n → n); Мейоз II — эквациялык (n → n).

Гаметогенез: сперматогенез → 4 сперматозоид; оогенез → 1 жумуртка + 3 полярдык дене.

---

6. ЭВОЛЮЦИЯ

Дарвиндин окуусу

Мурастык өзгөргүчтүк → күрөш үчүн жашоо → табигый тандалуу → ылайыкташуу → жаңы түр.

СТЭ — синтетикалык эволюция теориясы: элементардык бирдик — популяция; элементардык фактор — мутация; кыймылдаткыч күч — табигый тандалуу.

Түрдүн критерийлери

• Морфологиялык (түзүлүш)
• Генетикалык (хромосома саны)
• Физиологиялык (зат алмашуу)
• Географиялык (ареал)
• Экологиялык (жашоо шарты)

Антропогенез

Австралопитек → Homo habilis → Homo erectus → Homo sapiens.

Эмгек + сүйлөө + коом → экинчи сигналдык система (адамда гана).

---

7. ЭКОЛОГИЯ

Экологиялык факторлор

• Абиотикалык — жарык, температура, нымдуулук.
• Биотикалык — тиричилик тиричилик таасири.
• Антропогендик — адамдын таасири.

Трофикалык тизмек жана 10 % эрежеси

\[\text{Өсүмдүк} \to \text{Чөп жечүү} \to \text{Жырткыч I} \to \text{Жырткыч II}\]

Ар бир деңгээлде 10 % гана энергия өтөт.

Мисал: 20 000 кг өсүмдүк → 2 000 кг → 200 кг → 20 кг.

Биосфера

Вернадский — биосфера жөнүндө окуу. Чектери: атмосфера (15–20 км), гидросфера (11 км), литосфера (3–4 км).

---

8. АДАМ АНАТОМИЯСЫ

Кан

• Плазма — 55 %, форментик элементтер — 45 %.
• Эритроцит — гемоглобин, О₂ ташыйт (5 млн/мм³).
• Лейкоцит — иммунитет (4–9 миң/мм³).
• Тромбоцит — уюу (200–400 миң/мм³).

Жүрөк-кан тамыр

• 4 камера: 2 боорчо, 2 карынча. Эң калың каптал — сол карынча.
• Чоң тегерек: сол карынча → аорта → органдар → оң боорчо.
• Кичи тегерек: оң карынча → өпкө → сол боорчо.

Тамак сиңирүү

Фермент	Кайда	Эмнени ажыратат	Чөйрө
Амилаза	Шайыр	Углеводдор	Щелочтуу
Пепсин	Карын	Белоктор	Кычкылдуу
Трипсин	Уйку бези	Белоктор	Щелочтуу
Липаза	Уйку бези	Майлар	Щелочтуу

Бөйрөк

Нефрон — функционалдык бирдик. Алгачкы заара ~150–180 л/сутка → реабсорбция → экинчилик заара ~1,5 л.

Гормондор

Без	Гормон	Таасир
Уйку бези	Инсулин	Кандагы глюкозаны төмөндөтөт
Уйку бези	Глюкагон	Глюкозаны көтөрөт
Калкан без	Тироксин	Зат алмашуу
Бөйрөк үстү	Адреналин	Стресс, жүрөк тездейт
Гипофиз	Өсүү гормону	Өсүү

Витаминдер

Витамин	Жетишсиздик
А	«Түнкү сокурлук»
D	Рахит
С	Цинга
В₁	Бери-бери
В₁₂	Анемия

---

9. СИСТЕМАТИКА

Өсүмдүктөр

Жалбырак, сабак, тамыр, гүл, мөмө. Бир үлүштүү (1 жалбырак урукта) / эки үлүштүү.

Жаныбарлар топтору

Топ	Белгиси
Көңүлдүүлөр (гидра)	Радиалдык симметрия
Жалпак курттар (планария)	Эки тараптуу симметрия, жок кан система
Тегерек курттар (аскарида)	Дене көңдөйү бар
Муунак курттар (жаан курту)	Жабык кан системасы
Моллюскалар	Жумшак дене, мантия
Муунак буттуулар	Сырткы скелет (хитин)
Балыктар	2 камералуу жүрөк
Жерде-сууда	3 камералуу жүрөк
Куштар	4 камера, көңдөй сөөктөр
Сүт эмүүчүлөр	4 камера, сүт бездери, диафрагма

---

10. ФОРМУЛАЛАР ЖАНА ЭСЕПТЕР

Эсеп	Формула
ДНК узундугу	\(L = N \times 0{,}34\ \text{нм}\)
Аминокислота саны	\(n = N : 3\)
Глюкозадан АТФ	38 АТФ (2 + 36)
Трофикалык деңгээл	\(m \times 0{,}1\) (ар бир деңгээлде)
Харди–Вайнберг	\(p^2 + 2pq + q^2 = 1\)
Белок массасы	1 аминокислота ≈ 100 Да
Нуклеотид массасы	1 нуклеотид ≈ 345 Да

Мисал 1. 900 нуклеотид → \(900 : 3 = 300\) аминокислота; \(900 \times 0{,}34 = 306\) нм.

Мисал 2. 100 аминокислоталуу белок → 300 нуклеотид (иРНК) → 300 нуклеотид (ДНКнын бир чынжыры), эки чынжырда 600.

---

11. ГЕНЕТИКАЛЫК МАСЕЛЕНИН СХЕМАСЫ (5 кадам)

1. Берилгени: белгилер, ата-энелердин фенотиби.
2. Генотиптерди жазуу.
3. Гаметаларды аныктоо.
4. Пеннет тору же сызыктуу схема.
5. Катыш жана жооп (бөлчөк же %).

Мисал. Кара (Aa) × ак (aa) → тукумда кара : ак = ?

• \(Aa \to A, a\); \(aa \to a\).
• Тукум: \(Aa\), \(aa\) → 1 : 1 (50 % / 50 %).

---

12. КАЙТАЛОО ҮЧҮН ЭҢ МААНИЛҮҮ 15 ФАКТ

1. 1 аминокислота = 3 нуклеотид = 1 кодон.
2. 1 нуклеотиддин узундугу = 0,34 нм.
3. ДНКда Т бар, РНКда У бар.
4. Митохондрияда ДНК бар.
5. Прокариотто ядро жок.
6. Мейоз — 4 клетка, \(n\); митоз — 2 клетка, \(2n\).
7. Редукциялык бөлүнүү — мейоз I.
8. \(Aa \times Aa \to 3:1\); \(AaBb \times AaBb \to 9:3:3:1\).
9. Инсулин глюкозаны төмөндөтөт.
10. Пепсин — карында, кычкылдуу чөйрөдө.
11. Адреналин — стресс гормону.
12. 10 % эреже — ар бир трофикалык деңгээлде.
13. Харди–Вайнберг: \(p^2+2pq+q^2=1\).
14. Популяция — эволюциянын элементардык бирдиги.
15. Адамда экинчи сигналдык система (сүйлөө, жазуу) бар.

---

Каласаң, ушул баракча боюнча 20 суроолук текшерүү тестин (жооптору менен) түзүп берейин — өзүңдү текшерүү үчүн.

Кыскача жооп

Ооба, негизги бөлүгү сөзсүз кездешет — бул 7–11-класстын окуу программасынын өзөгү, ал эми сынамак тест дал ошол өзөктөн түзүлөт. Бирок сөзмө-сөз ошол суроолор кайталанбайт: маалыматтын формасы өзгөрүп, маңызы ошол бойдон келет.

---

Блок боюнча кездешүү ыктымалдыгы

Блок	Кездешүү	Эскертүү
ДНК–белок эсеби, 0,34 нм, 3 нуклеотид	~95 %	Бул дээрлик сөзсүз — бир эсеп чыгат
Менделдин катыштары (3:1, 1:1, 9:3:3:1)	~90 %	Генетикадан 1–2 суроо
Органоиддердин кызматы	~90 %	«Кайсы органоид эмне кылат»
10 % эрежеси (трофикалык тизмек)	~85 %	Экологиядан 1 эсеп
Фотосинтез / энергия алмашуу (38 АТФ)	~80 %	Теңдеме же баскычтар
Митоз vs мейоз (2n/n, 2/4 клетка)	~80 %	Салыштыруу таблицасы
Гормондор (инсулин, адреналин, тироксин)	~75 %	Көбүнчө дал келтирүү түрүндө
Кан топтору, жыныска байланышкан тукум куучулук	~70 %	Эсеп түрүндө келет
Харди–Вайнберг	~50–60 %	Көбүнчө 10–11-класс деңгээлинде
Ферменттер жана чөйрө (пепсин, трипсин)	~60 %	8-класс блогу
Систематика (топтордун белгилери)	~60 %	Салыштыруу/тандоо
Витаминдер жана авитаминоз	~50 %	Жаттоо суроосу
Эволюция критерийлери, антропогенез	~50 %	Түшүнүк суроосу
Биосфера, Вернадский, чектер	~35–40 %	Азыраак учурайт
Так сандар (5 млн/мм³, 150–180 л заара)	~20 %	Окуу китебине жараша айырмаланат

---

Эмнени түз эле жаттабай эле койсо болот

• Окуу китептеги так сандар — ар кайсы китепте айырмаланышы мүмкүн; тестте адатта маңыз суралат («көп», «аз»), так сан эмес.
• Латынча аталыштар (Homo erectus ж.б.) — кээде келет, бирок ар бир аталышты жаттоо милдеттүү эмес.
• Тарыхый даталар, илимпоздордун өмүр баяны — дээрлик келбейт; аты-жөнү гана (Мендель, Дарвин, Вернадский).
• Схеманын ар бир деталы — маселе чыкканда схеманы өзүң түзөсүң, жаттабайсың.

---

Кантип колдонуу керек

1. Формулаларды (0,34 нм, :3, 10 %, 38 АТФ, \(p^2+2pq+q^2\)) — так жатта. Булар эсепте сөзсүз керек.
2. Катыштарды (\(3:1\), \(1:1\), \(9:3:3:1\)) — таанып калуу жетиштүү.
3. Таблицаларды — «кайсы органоид/без/фермент эмне кылат» деген байланышты эстеп кал, сөзмө-сөз эмес.
4. Калган маалыматты — окуп чыккандан кийин өз сөзүң менен 2–3 сүйлөмгө жыйнап жаз: эсте калганы тек ошол болот.

Башкача айтканда: бул баракча темалардын тизмеси катары ишенимдүү, бирок «ушунун ичинен так ушул суроо келет» деп эч ким кепилдик бере албайт. Эгер кааласаң, ушул баракча боюнча 20 суроолук текшерүү тестин түзүп берейин — кайсы блок чындап эсиңде калганын билесиң.

БИОЛОГИЯ — ШПАРГАЛКА (7–11-класс)

---

ФОРМУЛАЛАР (жатта!)

• 1 нуклеотид = 0,34 нм
• 1 аминокислота = 3 нуклеотид = 1 кодон
• ДНК узундугу: L = N × 0,34
• Аминокислота: n = N : 3
• 1 аминокислота ≈ 100 Да; 1 нуклеотид ≈ 345 Да
• Глюкоза → 38 АТФ (2 гликолиз + 36 кычкылтек)
• 10 % эреже: m × 0,1 (ар деңгээлде)
• Харди–Вайнберг: p² + 2pq + q² = 1, p + q = 1

---

ГЕНЕТИКА — КАТЫШТАР

Аргындаштыруу	Фенотип	Генотип
Aa × Aa	3 : 1	1 : 2 : 1
Aa × aa	1 : 1	1 : 1
AaBb × AaBb	9 : 3 : 3 : 1	9 түр
AaBb × aabb	1 : 1 : 1 : 1	1 : 1 : 1 : 1
AABB × aabb	100 % бирдей	100 % AaBb

Кан топтору: I = ii; II = IᴬIᴬ / Iᴬi; III = IᴮIᴮ / Iᴮi; IV = IᴬIᴮ Жыныска байланышкан: гемофилия, дальтонизм → X хромосома Комплементардык: ДНК А–Т, Г–Ц; РНК А–У, Г–Ц; Чаргафф: А=Т, Г=Ц

Маселе схемасы: генотип → гамета → Пеннет → катыш → %

---

ОРГАНОИДДЕР

• Ядро — ДНК, транскрипция
• Митохондрия — АТФ, ДНК бар
• Хлоропласт — фотосинтез, хлорофилл, ДНК бар
• Рибосома — белок синтези
• ЭПТ — ташуу, синтез
• Гольджи — топтоо, секреция
• Лизосома — ажыратуу
• Вакуоль — басым (өсүмдүктө)

Клетка дубалы: өсүмдүк — целлюлоза; козу карын — хитин; бактерия — муреин Прокариот: ядро жок, ДНК шакекче, тек рибосома. Вирус — клетка эмес.

---

БӨЛҮНҮҮ

	Митоз	Мейоз
Клетка	2	4
Хромосома	2n	n
Конъюгация	жок	бар (I)

Мейоз I — редукциялык; Мейоз II — эквациялык Сперматогенез → 4; оогенез → 1 + 3 полярдык

---

ЗАТ АЛМАШУУ

Фотосинтез: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂

• Жарык фаза: суу фотолиз → О₂, АТФ, НАДФ·Н
• Караңгы (Кальвин): СО₂ → глюкоза

Хемосинтез — органикалык эмес заттардын тотыгуу энергиясы Баскычтар: даярдык (ас қорыту) → гликолиз (цитоплазма, 2 АТФ) → кычкылтек (митохондрия, 36 АТФ)

---

АДАМ

Кан: плазма 55 %, элементтер 45 %; эритроцит ~5 млн/мм³, лейкоцит 4–9 миң, тромбоцит 200–400 миң

Жүрөк: 4 камера; эң калың — сол карынча

• Чоң тегерек: сол карынча → аорта → органдар → оң боорчо
• Кичи тегерек: оң карынча → өпкө → сол боорчо

Ферменттер:

Фермент	Кайда	Эмне	Чөйрө
Амилаза	шайыр	углевод	щелочтуу
Пепсин	карын	белок	кычкыл
Трипсин	уйку бези	белок	щелочтуу
Липаза	уйку бези	май	щелочтуу

Бөйрөк: нефрон; алгачкы заара ~150–180 л → экинчилик ~1,5 л

Гормондор: инсулин ↓глюкоза; глюкагон ↑глюкоза; тироксин — зат алмашуу; адреналин — стресс; өсүү гормону — гипофиз

Витаминдер: А — түнкү сокурлук; D — рахит; С — цинга; В₁ — бери-бери; В₁₂ — анемия

Нерв: нейрон; рефлекстик дого; анализатор

---

ЖАНЫБАРЛАР

Топ	Белги
Гидра	радиалдык симметрия
Планария	эки тараптуу, кан система жок
Аскарида	дене көңдөйү
Жаан курту	жабык кан система
Моллюска	мантия
Муунак буттуу	хитин скелет
Балык	жүрөк 2
Жерде-сууда	жүрөк 3
Куш	жүрөк 4, көңдөй сөөк
Сүт эмүүчү	жүрөк 4, сүт без, диафрагма

---

ЭВОЛЮЦИЯ

• Дарвин: мурастык өзгөргүчтүк → күрөш → табигый тандалуу → ылайыкташуу → түр
• СТЭ: бирдик — популяция; фактор — мутация; күч — табигый тандалуу
• Түр критерийлери: морфологиялык, генетикалык, физиологиялык, географиялык, экологиялык
• Антропогенез: австралопитек → H. habilis → H. erectus → H. sapiens
• Адамда гана — экинчи сигналдык система (сүйлөө, жазуу)

---

ЭКОЛОГИЯ

• Факторлор: абиотикалык, биотикалык, антропогендик
• Тизмек: өсүмдүк → чөп жечүү → жырткыч I → жырткыч II
• Биосфера (Вернадский): атмосфера 15–20 км, гидросфера 11 км, литосфера 3–4 км

---

АКЫРКЫ 10 ФАКТ

1. 1 ак = 3 нуклеотид = 1 кодон
2. 1 нуклеотид = 0,34 нм
3. ДНКда Т, РНКда У
4. Митохондрия + хлоропласт + ядро = ДНК бар
5. Прокариотто ядро жок
6. Мейоз → 4n? ЖОК → 4 клетка, n
7. Aa × Aa → 3:1
8. Инсулин ↓ глюкоза
9. 10 % эреже
10. Популяция — эволюциянын бирдиги