Сүрөттөгү беттер «Кыргызстандын климаты» темасына таандык. Негизги ой: Кыргызстанда мелүүн континенталдуу климат басымдуу, бирок тоо рельефи жана Ысык-Көл аймактар боюнча климаттын катуу айырмаланышына алып келет.

Кыскача түшүндүрмө

1. Бийиктик климатты өзгөртөт. Тоолуу жерлерде температура төмөн, жылуу мезгил кыска; өрөөндөрдө жылуураак жана вегетация мезгили узунураак. Ошондуктан Фергана өрөөнү эң жылуу, Ички Тянь-Шань жана Суусамыр салкыныраак.
2. Булуттуулук жана жаан тоо рельефине байланыштуу. Күндүз тоолордо аба ысыйт, көтөрүлөт, конденсацияланат — түштөн кийин булуттар көбөйүп, жаан жаайт. Бул тоолуу аймактардын мүнөздүү күнүмдүк аба ырайы.
3. Салыштырмалуу нымдуулук жайында төмөн, кышында жогору. Өрөөндөрдө кышында нымдуулук тоо капталдарына караганда жогору; жайында Ысык-Көл жээги жана 3000 мден жогору бийиктиктер нымдуураак.

Кыргызстандын климаты — конспект

1. Жалпы мүнөздөмө

• Кыргызстандын көпчүлүк бөлүгүндө мелүүн континенталдуу климат.
• Ысык-Көлдүн жээги жана айланасындагы тоолор деңиз жээгиндеги климаттардын тибине кирет.
• Жылдык температура амплитудасынын эң аз мааниси Кара-Баткак мөңгүсүндө — 18,3°C.

2. Температура режими

• Суткалык орточо температура 0°Cден жогору болгон мөөнөт:
  • бийик тоолордо — 130 күн;
  • түздүк жана жапыз тоолордо — 250–310 күн.
• Суткалык орточо температура 10°Cден жогору болгон эң узак мезгил — Фергана өрөөнүндө; эң кыска мезгил — Ички Тянь-Шанда.

10°Cден жогору температуралардын жыйындысы:

3. Булуттуулук

• Жылдык орточо булуттуулук — 5–6 балл.
• Эң көп булуттуулук: кыш аягы жана эрте жаз — 8–10 балл.
• Эң аз булуттуулук: жай жана күз башталышы — 2–3 балл.
• Тоолордо булуттар фронттун активдешүүсүнөн жана абанын конвективдик көтөрүлүүсүнөн пайда болот.
• Кыргызстанда ачык күндөр жылдын ичинде 50%дан жогору.
• Тоолуу жерлердеги күнүмдүк аба ырайы:
  • эртең менен — ачык;
  • түшкө жакын — булуттар көбөйөт;
  • түштөн кийин — асманды булут каптап, жамгыр жаайт;
  • кечинде — булуттар тарап, күн ачылат;
  • түнү — ачык.

4. Нымдуулук

• Салыштырмалуу нымдуулук негизинен 50–70% тегерегинде.
• Эң аз нымдуулук: июль, август, сентябрь.
• Эң көп нымдуулук: январь, февраль, март.
• Жайында:
  • Фергананын тоо этектеринде жана капталдарында — 33–56%;
  • Чүй жана Талас өрөөндөрүндө — 38–57%;
  • ички региондо — 43–63%;
  • Ысык-Көл жээгинде — 55–70%;
  • 3000 мден жогору — нымдуураак.
• Кышында:
  • Чүй өрөөнүндө 600 м бийиктикте — 80%, 800 мде — 70%;
  • Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында 1600 мде — 50–60%;
  • Долон ашуусунда — 65%;
  • Ак-Сайда — 75%.
• Нымдуулуктун жылдык амплитудасы:
  • Чүй өрөөнүндө — 30%;
  • Ак-Сайда — 20%;
  • Ысык-Көл жээгинде — 10%.

5. Жыйынтык

Кыргызстандын климаты мелүүн континенталдуу, бирок тоо рельефи аны абдан ар түрдүү кылат. Эң жылуу жана вегетация мезгили узун аймак — Фергана өрөөнү, эң салкын жана кыска мезгилдүү аймактар — Ички Тянь-Шань жана Суусамыр. Жаан-чачындар бөлүмү сүрөттө толук көрүнбөйт — анда сандар жок. Кийинки бетти жөнөтсөң, ошону да улантып конспект кылам.

Кыскача жооп: аба массалары 4 негизги типке бөлүнөт, ал эми ар бири 2 подтипке (деңиздик жана континенталдык) бөлүнөт — ошондуктан «2ге» дегенде подтиптерди айткан болосуң. Кыргызстанга негизги 3 тип таасир этет: арктикалык, мелүүн жана тропикалык. Шамалдар болсо 3 топко бөлүнөт: туруктуу, сезондук жана жергиликтүү. Кыргызстанда эң негизгиси — батыштан соккон шамал.

1. Аба массалары жана алардын бөлүнүшү

Ар бир тип 2ге бөлүнөт: деңиздик (нымдуу) жана континенталдык (кургак). Демек негизги типтер — 4, подтиптер — 2.

2. Шамалдардын түрлөрү

1. Туруктуу шамалдар — батыш перенос. Жыл бою батыштан чыгышка согот.
2. Сезондук шамалдар — муссондор. Кыргызстанда муссон жок, анткени деңизден алыс.
3. Жергиликтүү шамалдар — тоо-өрөөн шамалы, фён, «афганец», «гармсиль», Ысык-Көлдөгү «Улан», Боомдогу шамал.

3. Кыргызстанга кайдан келет жана качан кетет

4. Ирандан кайсы шамал келет?

Ирандан келген абанын атайын «иран шамалы» деген илимий аталышы жок. Ал түштүк-батыш багыттагы тропикалык континенталдык аба массасы деп аталат.

• Кыш жана жаз башында — циклон менен келгенде нымдуураак, жаан-кар алып келет.
• Жайында — кургак, ысык, чаңдуу болот. Эл арасында мындай жылуу кургак шамалды «гармсиль» деп аташат.
• «Афганец» — Афганистандан келет, Ирандан эмес. Аны менен чаташтырба.

5. Кыскача конспект

• Кыргызстандын климатына батыштан келген мелүүн аба жана түштүк-батыштан келген тропикалык аба негизги таасир этет.
• Кышында Сибирь антициклону жана арктикалык аба суук, кургак аба ырайын түзөт.
• Жайында Иран/Афганистан тараптан келген кургак ысык аба үстөмдүк кылат.
• Шамалдардын багыты тоо рельефине жараша өзгөрөт: өрөөндөрдө батыш-чыгыш багытында, тоолордо тоо-өрөөн циркуляциясы басымдуу.
• Кыргызстанда муссон жок, анткени ал деңизден алыс жана тоолор менен курчалган.

Эгер мугалим «шамалдардын режими» деп так талап кылса, дагы бир нерсени кош: кышында чыгыш/түндүк-чыгыш багыты басымдуу, жайында батыш/түштүк-батыш багыты басымдуу.

Кыскача: чоң аба массалары — миңдеген км, бүтүндөй тропосфераны ээлейт, циклон/антициклон/муссон менен кыймылдайт. Кичи аба массалары — жүздөгөн км, 1–3 км бийиктикте, жергиликтүү шамалдарды (фён, бриз, тоо-өрөөн) түзөт. Кыргызстанга негизги нымды батыштан келген мелүүн аба жана кышында Иран–Орто Азия тараптан келген нымдуу аба алып келет; жайында ошол эле түштүк-батыш аба кургак жана чаңдуу болуп келет.

1. Чоң жана кичи аба массалары

Эреже: кичи аба массалары чоң аба массасынын ичинде «атайын» жергиликтүү аба ырайын түзөт.

2. Циклон жана антициклон

3. Муссон жана бриз

Түзөтүү: сенин мисалындагы «күндүзү өрөөндөн тоого, кечинде тоодон өрөөнгө» — бул бриз эмес, тоо-өрөөн шамалы. Бриз көл/деңиз менен кургактыктын ортосунда согот.

4. Жергиликтүү шамалдар: каяктан каякка

5. Бриздин аналогу — тоо-өрөөн циркуляциясы (күнү бою)

• Эртең менен → тоо шамалы күчөйт (өрөөндөн тоого).
• Түштөн кийин → тоолордо конвекция, булут, жаан.
• Кечинде → шамал багыты тескери бурулат (тоодон өрөөнгө).
• Түнү → өрөөн шамалы, аба муздайт, туман түшөт.

6. Иран тараптан келген шамал

Ирандан келген абанын өзүнчө «илимий аталышы жок» — ал түштүк-батыш багыттагы тропикалык континенталдык аба массасы.

Афганистандан келген «афганец» менен чаташтырба — ал башка шамал.

7. Кыскача конспект (жаттоо үчүн)

1. Аба массалары: чоң (миңдеген км, циклон/антициклон/муссон) жана кичи (жүздөгөн км, фён/бриз/тоо-өрөөн).
2. Циклон — төмөн басым, жаан; антициклон — жогорку басым, ачык кургак.
3. Муссон — сезондук (Кыргызстанда жок); бриз — суткалык, көл–кургактык (Ысык-Көлдө бар).
4. Фён — тоону ашып ылдый, кургак жылуу; бора — тоодон капчыгайга катуу суук.
5. Кыргызстанга ным батыштан, суук түндүк-чыгыштан (Сибирь, Арктика), кургак ысык түштүк-батыштан (Иран, Афганистан) келет.

«Жел аргы шамалы» деп башка шамалды айткан болсоң, тактап бер — ошого жараша кошуп берем.