Кыскача конспект кылып жазып бер кыргызча

Түшүндүм, кыргызча жазам. Бирок конспект жасоо үчүн тема же текст керек.

Кайсы текстти же теманы кыскача конспекттеп берейин? Текстти жөнөтүңүз же теманын атын жазыңыз — кыргызча кыскача конспект даярдап берем.

§ 13. Кытайдын байыркы цивилизациясы — кыскача конспект

1. Географиялык чөйрө

• Кытай Борбордук жана Чыгыш Азияда жайгашкан; аймагынын 8% гана токой, калганында Гималай, Кара-Корум, Куньлунь, Наньшань тоолору бар.
• Эки чоң дарыя: Хуанхэ жана Янцзы. Хуанхэ ташкындаганда борпоң сары топуракты агызып кетет, ошондуктан аны «туруксуз дарыя» деп аташкан. Ташкындан адамдар дөңсөөлөрдө жан сакташкан.

2. Цивилизациянын пайда болушу

• Алгачкы цивилизациялар Хуанхэ жана Янцзынын жээктеринде б. з. ч. III–II миң жылдыктарда пайда болгон.
• Сыма Цяндын «Ши цзи» эмгеги боюнча: Ся → Шан (Ин) → Чжоу династиялары.
• Шан доорунда эл жер иштетип, жибек согуп, вино жасап, мал багып, кол өнөрчүлүк өнүккөн. Чжоу доорунда соода өнүгүп, шаарлар курулган, бирок ички согуштардан алсыраган.

3. Цинь империясы (б. з. ч. 221–207)

• Жети падышалыктын ичинен Цинь башкаларды багындырып, өлкөнү бириктирген.
• Негиздөөчүсү жана биринчи императору — Цинь Ши-Хуан-ди (Ин Чжэн). Ал өзүн «Хуан-ди» деп жарыялаган.
• Реформалар: жаңы мыйзамдар, чен бирдиктер, жазуу жана акча киргизилген; билим берүү мамлекетке өткөн; мурдагы хроникалар өрттөлгөн.
• Көчмөндөрдөн коргонуу үчүн Улуу Кытай дубалын курдурган.

4. Хань династиясы (б. з. ч. 202-жылдан)

• Император У-ди (б. з. ч. 140–87) тушунда борборлошкон башкаруу калыбына келген, экономика өскөн.
• Улуу Жибек жолу ачылып, Кытай жибеги, темир, жез, медициналык технологиялар Азия жана Европага тараган.
• Конфуцийчилик расмий идеология катары кабыл алынган. Эл «хань» деп аталып калган.

5. Эстеликтер

• Теракот аскерлер: Цинь Ши-Хуан-динин мүрзө-сарайы 1974-жылы табылып, андан 8 000 чопо аскер казып алынган. Тулкулар бири-бирине окшош эмес, калыңдыгы 3 см, ичи көңдөй.
• Улуу Кытай сепили: дүйнөнүн жети кереметинин бири. Бийиктиги 6,8 м (айрым жерде 16 м), туурасы төмөнүндө 7 м, үстүндө 5,6 м.

Негизги даталар: б. з. ч. III–II миң жылдык — цивилизациянын башталышы; б. з. ч. 221–207 — Цинь империясы; б. з. ч. 202 — Хань династиясы; 1974 — теракот аскерлердин табылышы.

§ 13. Кытайдын байыркы цивилизациясы — толук конспект

1. Географиялык абалы жана жаратылышы

• Кытай Борбордук жана Чыгыш Азияда жайгашкан.
• Аймагынын болжол менен 8% гана токой, калган бөлүгү тоо, чөл жана талаа. Батышы менен түштүгүндө дүйнөдөгү эң бийик тоолор — Гималай, Кара-Корум, Куньлунь, Наньшань тизмектелип жатат.
• Бул тоолор Кытайды Батыш менен Түштүк Азиядан бөлүп турган, ошондуктан цивилизация өзүнчө, обочолонуп өнүккөн.
• Негизги эки дарыясы:
• Хуанхэ (Сары дарыя) — түндүк бөлүгүндө;
• Янцзы — түштүк бөлүгүндө.
• Хуанхэ борпоң сары топурактуу жерлерден агат. Ал ташкындаганда топуракты агызып, жээктерин бузуп, эгинди жок кылган. Ошондуктан аны «туруксуз, кайгылуу дарыя» деп аташкан. Ташкындан коргонуу үчүн адамдар дарыянын жээгинен бийик дөңсөөлөргө, тоо этектерине көчүп жашашкан.
• Янцзы болсо тынчыраак, андагы дыйканчылык туруктуу болгон.

Корутунду: дарыялардын ташкындары адамдарды коллективдүү эмгекке (дамба куруу, канал казуу) мажбурлаган. Бул өз кезегинде күчтүү мамлекеттик бийликтин пайда болушуна түрткү берген.

2. Цивилизациянын пайда болушу жана байыркы династиялар

• Алгачкы цивилизациялар Хуанхэ жана Янцзынын жээктеринде, б. з. ч. III–II миң жылдыктарда пайда болгон.
• Байыркы кытай тарыхынын негизги булагы — Сыма Цяндын «Ши цзи» («Тарыхый жазуулар») эмгеги. Анда мифтик жана реалдуу окуялар аралаш берилген.

Династиялардын удаалаштыгы:

а) Ся династиясы — Кытайдын эң байыркы, көбүнчө уламыш катары кабыл алынган мамлекети.

б) Шан (Ин) династиясы (болжол менен б. з. ч. XVII–XI к.)

• Коомдо падыша (ван) бийлик жүргүзгөн, анын астында ак сөөктөр жана дин кызматчылар турган.
• Эл жер иштетүү, жибек согуп чыгаруу, шарап жасауу, мал багуу жана кол өнөрчүлүк менен алектенген.
• Кол өнөрчүлүктүн ичинен коло эритүү жана жибек өзгөчө өнүккөн.
• Жазуу системасы — иероглифтер пайда болгон (сөөк жана коло буюмдарга жазылган жазуулар сакталган).

в) Чжоу династиясы (болжол менен б. з. ч. XI–III к.)

• Мамлекет кеңейип, шаарлар курулуп, соода өнүккөн.
• Бирок бийлик борбордон алыстаган феодалдык башкаруучулардын колуна өтүп, өлкө ички согуштардан алсыраган.
• Ушул доордо темир пайдаланыла баштаган, бул айыл чарбанын өнүгүшүнө түрткү берген.

3. Цинь империясы (б. з. ч. 221–207-жж.)

• Чжоу доорунун аягында өлкө «Жети падышалык» деп аталган өз алдынча мамлекеттерге бөлүнүп калган.
• Алардын ичинен Цинь падышалыгы башкаларды багындырып, б. з. ч. 221-жылы өлкөнү толук бириктирген. Ошентип борборлошкон биринчи кытай империясы түзүлгөн.
• Анын негиздөөчүсү — Цинь Ши-Хуан-ди (чын аты Ин Чжэн). Ал өзүн «биринчи император» деп жарыялаган, башкача айтканда «Хуан-ди» наамын кабыл алган.

Императордун реформалары:

1. Бүт өлкө үчүн бирдиктүү мыйзамдар кабыл алынган.
2. Чен бирдиктер (узундук, салмак, көлөм) жана акча бирдиктүү кылынган — бул сооданы жеңилдеткен.
3. Жазуу бирдиктүү стандартка келтирилген.
4. Билим берүү мамлекеттин көзөмөлүнө өткөн; мурдагы династиялардын хроникалары жана көптөгөн китептер өрттөлгөн.
5. Өлкө аскердик жана административдик округдарга бөлүнгөн.
6. Түндүктөгү көчмөндөрдөн (хунну) коргонуу үчүн Улуу Кытай дубалын курдурган — мурунку курулган дубалдарды бириктирип, уланткан.
7. Салыктардын оордугу жана катуу тартип элдин нааразылыгын күчөткөн. Цинь Ши-Хуан-ди өлгөндөн кийин империя тез кулап, 207-жылы Цинь династиясы жоюлган.

4. Хань династиясы (б. з. ч. 202-жылдан тартып)

• Цинь империясы кулагандан кийин бийликке Хань династиясы келген.
• Өзгөчө император У-ди (б. з. ч. 140–87-жж.) тушунда мамлекет гүлдөгөн:
• борборлошкон башкаруу калыбына келтирилген;
• экономика, айыл чарба жана кол өнөрчүлүк өскөн;
• чек ара кеңейтилген.
• У-ди доорунда Улуу Жибек жолу ачылган — Кытайды Борбордук Азия, Жакынкы Чыгыш жана Европа менен байлаган соода жолу. Кытайдан жибек, темир, жез буюмдар, кагаз, медициналык технологиялар тараган, ал эми Кытайга аттар, асыл таштар, жүзүм келген.
• Конфуцийчилик расмий мамлекеттик идеология катары кабыл алынган. Конфуцийдин окуусу боюнча коомдо тартип, улууларды сыйлоо жана билим алуу башкы баалуулук болгон. Мамлекеттик кызмат орундарына сынак аркылуу тандап алуу киргизилген.
• Ошондон тартып жергиликтүү эл өзүн «хань» деп атап калган — бул аталыш бүгүнкү күнгө чейин сакталган.

5. Белгилүү эстеликтер

а) Теракот аскерлер

• Цинь Ши-Хуан-динин мүрзө-сарайы 1974-жылы кокусунан (кудук казган дыйкандар тарабынан) табылган.
• Мүрзөнүн айланасындагы чуңкурлардан 8 000ден ашык чопо аскер жана аттар казып алынган.
• Ар бир тулку бири-бирине окшош эмес — жүзү, кийими, куралы ар башка. Бул байыркы чеберлердин жогорку өнөрүн көрсөтөт.
• Тулкулардын калыңдыгы болжол менен 3 см, ичи көңдөй. Аскерлер императорду өлгөндөн кийин да коргоп турушу керек болгон.

б) Улуу Кытай дубалы

• Дүйнөнүн жети кереметинин бири.
• Узундугу миңдеген километрге созулат, бийиктиги 6,8 м (айрым жерлерде 16 м ге чейин), туурасы төмөн жагында 7 м, үстүндө 5,6 м.
• Дубалдын үстү менен аскерлер жүрүп, кабар берүү үчүн от жагып, белги беришкен. Ал бүгүнкү күндө да дүйнөнүн эң улуу курулуштарынын бири болуп эсептелет.

6. Негизги даталар жана терминдер

Терминдер:

• Ван — падыша, башкаруучу.
• Хуан-ди — император.
• Иероглиф — кытай жазуусунун белгиси.
• Теракот — бышырылган чопо.
• Конфуцийчилик — коомдук тартип жана адеп-ахлак жөнүндөгү окуу.
• Улуу Жибек жолу — Кытайды Батыш менен байлаган соода жолу.

7. Корутунду

Байыркы Кытай цивилизациясы дарыялардын боюнда пайда болуп, табигый шарттардын таасири менен өзгөчө жол менен өнүккөн. Цинь Ши-Хуан-ди өлкөнү бириктирип, борборлошкон империянын негизин түзгөн, ал эми Хань доорунда мамлекет экономикалык жана маданий жактан гүлдөп, Жибек жолу аркылуу дүйнөлүк байланыштар башталган. Кытайдын жазуусу, жибеги, дубалы жана теракот аскерлери — дүйнөлүк маданияттын баа жеткис мурасы.