Физика сабагы Тема : Заттын абалдарынын озгорушу тушундуруп берчи теманы
Кыскача жооп: Заттын абалынын өзгөрүшү — бул заттын молекулаларынын/атомдорунун аралыгы, орношуусу жана кыймылы өзгөрүп, катуу → суюк → газ сыяктуу абалдардын биринен экинчисине өтүшү. Заттын өзү өзгөрбөйт, өзгөрөт — анын агрегаттык абалы.
1. Үч негизги абал
| Абал | Бөлүкчөлөр кандай | Касиети |
|---|---|---|
| Катуу | Тыгыз, белгилүү тартипте; аз термелишет | Формасы да, көлөмү да сакталат |
| Суюк | Бири-бирине жакын, бирок тартипсиз кыймылдайт | Көлөмү сакталат, формасы идишке жараша болот |
| Газ | Бөлүкчөлөр алыс, эркин кыймылдайт | Бүт мейкиндикти ээлейт, формасы да, көлөмү да туруксуз |
2. Абал өзгөрүүлөрүнүн түрлөрү
| Өтүү | Процесс | Энергия |
|---|---|---|
| Катуу → суюк | Эрүү | Жылуулук жутулат: \(Q=\lambda m\) |
| Суюк → катуу | Катуулануу / кристаллдашуу | Жылуулук бөлүнөт |
| Суюк → газ | Буулануу / кайноо | Жылуулук жутулат: \(Q=Lm\) |
| Газ → суюк | Конденсация | Жылуулук бөлүнөт |
| Катуу → газ | Сублимация | Жылуулук жутулат |
| Газ → катуу | Десублимация | Жылуулук бөлүнөт |
Мында:
- \(m\) — масса, кг;
- \(\lambda\) — эрүү жылуулугу, Дж/кг;
- \(L\) — буулануу жылуулугу, Дж/кг.
Жысытуу же муздатуу үчүн:
\[
Q=cm\Delta t
\]
бул жерде \(c\) — менчик жылуулук сыйымдуулугу, \(\Delta t=t_2-t_1\).
3. Эң маанилүү принцип
Эрүү же кайноо учурунда температура өзгөрбөйт. Себеби алынган жылуулук температураны көтөрүүгө эмес, бөлүкчөлөрдүн байланышын үзүүгө кетет.
Мисалы: \(0^\circ C\) муз эрип жатканда, ал толук эрип бүтмөйүнчө температура \(0^\circ C\) бойдон турат.
Графикте бул мындай көрүнөт:
- ысытуу бөлүгү — температура көтөрүлөт;
- эрүү/кайноо бөлүгү — горизонталь сызык.
4. Маселени кантип чечүү керек
- Баштапкы жана акыркы абалды аныкта: муз → суу, суу → буу ж.б.
- Процессти ата: эрүүбү, кайнообу, конденсациябы?
- Жылуулук жутулабы же бөлүнөбү аныкта.
- Ылайыктуу формуланы колдон. Массаны сөзсүз кг менен жаз.
- Эрүү/кайноо участкасында температура туруктуу экенин унутпа.
Мисал: \(m=0{,}5\) кг муз \(0^\circ C\) де эрийт. Суу үчүн \(\lambda=3{,}4\cdot10^5\) Дж/кг.
\[ Q=\lambda m=3{,}4\cdot10^5\cdot0{,}5=1{,}7\cdot10^5\ \text{Дж}=170\ \text{кДж} \]
Текшерүү: Муз эрип жатканда температура көтөрүлөбү?
Жооп: Жок, эрүү бүтмөйүнчө \(0^\circ C\) бойдон турат.
