Чыгарчы

Түшүнүктүү кылып, суроолору менен жаздым. Ар бир суроону кайталап, анан жөнөкөй тилде жооп берем.

1-суроо. Химиялык реакция деген эмне?

Бир заттар аралашып, жаңы зат пайда болушу. Мисалы, суутек күйгөндө суу пайда болот: \[ 2H_2+O_2\to 2H_2O \] Муну кантип билебиз? Түсү өзгөрөт, газ же чөкмө пайда болот, жылуулук бөлүнөт.

2-суроо. Реакцияда бөлүкчөлөрдүн катышы кантип көрсөтүлөт?

Теңдеменин алдындагы сандар (коэффициенттер) менен. \(2H_2+O_2\to2H_2O\) дегенде:

• 2 молекула суутек,
• 1 молекула кычкылтек,
• 2 молекула суу пайда болот.

Атом менен текшерсек: сол жакта 4 H жана 2 O, оң жакта да 4 H жана 2 O. Демек теңдеме туура.

3-суроо. Заттын саны (моль) деген эмне?

Бул жөн гана эсептөө бирдиги, башкача айтканда «бөлүкчөлөрдү саноо ыкмасы».

Салыштыр: 1 жума = 7 күн, 1 дюжина = 12 даана. Ошондой эле 1 моль = \(6,02\cdot10^{23}\) бөлүкчө. Себеби бөлүкчөлөр өтө майда, даана менен саноо мүмкүн эмес.

\[ n=\frac{N}{N_A} \] \(n\) — моль менен, \(N\) — бөлүкчөлөрдүн саны, \(N_A\) — Авогадронун саны.

4-суроо. 1 моль затта канча бөлүкчө бар?

Дайыма \(6,02\cdot10^{23}\) бөлүкчө — зат кандай болсо да (суу, темир, кычкылтек). Молекуладан турса — ошончо молекула, атомдон турса — ошончо атом.

5-суроо. Авогадронун туруктуу саны деген эмне?

1 моль заттагы бөлүкчөлөрдүн саны: \[ N_A=6,02\cdot10^{23}\ \text{моль}^{-1} \] «Туруктуу» дегени — ал эч качан өзгөрбөйт, кайсы зат экенине көз каранды эмес.

6-суроо. Молдук масса деген эмне?

Заттын 1 молунун массасы. Мисалы, 1 моль суунун массасы 18 г, 1 моль темирдики 56 г. Өлчөө бирдиги — г/моль.

7-суроо. Молдук массанын формуласы кандай?

\[ M=\frac{m}{n} \] \(m\) — масса (г), \(n\) — заттын саны (моль). Белгилей кетсек, сан жагынан \(M\) салыштырмалуу молекулалык массага барабар: \(M=M_r\) г/моль.

Мисал менен бышыктоо: 0,5 моль сууда канча молекула бар?

1 моль — \(6,02\cdot10^{23}\), ал эми 0,5 моль — жарымы: \[ N=0,5\cdot6,02\cdot10^{23}=3,01\cdot10^{23}\ \text{молекула} \]

Эстеп кал: масса белгилүү болсо → \(n=m/M\) → анан \(N=n\cdot N_A\). Ушул эки кадам менен каалаган маселе чыгат.

Тетрадга ушинтип жазсаң болот — кыска, так жана текшерүүгө ыңгайлуу:

Химиялык реакция — заттар аракеттенишип, жаңы зат пайда кылышы. \[ 2H_2+O_2\to 2H_2O \] Белгилери: түс өзгөрөт, газ бөлүнөт, чөкмө түшөт, жылуулук бөлүнөт.

Бөлүкчөлөрдүн катышы — теңдеме алдындагы коэффициенттер менен көрсөтүлөт: 2 молекула \(H_2\), 1 молекула \(O_2\), 2 молекула \(H_2O\).

Заттын саны (моль) — бөлүкчөлөрдү саноочу бирдик. \[ n=\frac{N}{N_A} \]

Авогадронун туруктуу саны: \[ N_A=6,02\cdot10^{23}\ \text{моль}^{-1} \] 1 моль затта дайыма \(6,02\cdot10^{23}\) бөлүкчө болот.

Молдук масса — 1 молдун массасы, өлчөө бирдиги г/моль. \[ M=\frac{m}{n} \]

Эсептөө тартиби:

1. \(n=\dfrac{m}{M}\)
2. \(N=n\cdot N_A\)

Мисал: 0,5 моль сууда: \[ N=0,5\cdot6,02\cdot10^{23}=3,01\cdot10^{23}\ \text{молекула} \]

Кеңеш: формулалардын жанына өлчөө бирдиктерин жазып кой (моль, г/моль, г) — мугалим ушундан текшерет. Эгер мугалим «түшүндүрмө жаз» десе, ар бир формуланын астына бир эле сүйлөм менен маанисин жазып кой.

Дептерге ушинтип жаз (суроолору менен, так жана таза):

Химиялык реакция жана заттын саны

1-суроо. Химиялык реакция деген эмне? Бир заттар аракеттенишип, жаңы зат пайда кылышы. \[ 2H_2+O_2\to 2H_2O \] Белгилери: түсү өзгөрөт, газ бөлүнөт, чөкмө түшөт, жылуулук бөлүнөт.

2-суроо. Реакцияда бөлүкчөлөрдүн катышы кантип көрсөтүлөт? Теңдеменин алдындагы коэффициенттер менен. \(2H_2+O_2\to 2H_2O\): 2 молекула \(H_2\), 1 молекула \(O_2\), 2 молекула \(H_2O\).

3-суроо. Заттын саны (моль) деген эмне? Бул бөлүкчөлөрдү саноочу бирдик. \[ n=\frac{N}{N_A} \]

4-суроо. 1 моль затта канча бөлүкчө бар? Дайыма \(6,02\cdot10^{23}\) бөлүкчө.

5-суроо. Авогадронун туруктуу саны деген эмне? 1 моль заттагы бөлүкчөлөрдүн саны: \[ N_A=6,02\cdot10^{23}\ \text{моль}^{-1} \]

6-суроо. Молдук масса деген эмне? Заттын 1 молунун массасы. Бирдиги — г/моль.

7-суроо. Молдук массанын формуласы кандай? \[ M=\frac{m}{n} \] мында \(m\) — масса (г), \(n\) — заттын саны (моль).

Эсептөө тартиби:

1. \(n=\dfrac{m}{M}\) — заттын санын табуу;
2. \(N=n\cdot N_A\) — бөлүкчөлөрдүн санын табуу.

Мисал. 0,5 моль сууда канча молекула бар? \[ N=0,5\cdot6,02\cdot10^{23}=3,01\cdot10^{23}\ \text{молекула} \]

Жыйынтык: 1 моль = \(6,02\cdot10^{23}\) бөлүкчө; \(M=m/n\); \(n=N/N_A\).

Кыскартып жазыш үчүн суроолорду гана калтырып, жоопторду бир сап кылсаң да болот — бирок формулаларды өзүнчө сапка жазган жакшы.

Коэффициент — химиялык теңдемеде заттын формуласынын алдындагы чоң сан. Ал ошол заттан канча молекула (же моль) реакцияга катышканын көрсөтөт.

Мисалы: \[ \boxed{2}H_2+\boxed{1}O_2\to \boxed{2}H_2O \]

• \(2\) — суутектин коэффициенті,
• \(O_2\) алдында сан жок → демек коэффициент 1 (жазылбайт),
• \(2\) — суунун коэффициенті.

Окулушу: «2 молекула суутек 1 молекула кычкылтек менен аракеттенип, 2 молекула суу пайда кылат».

Коэффициент менен индексти чаташтырбоо керек:

\(2H_2O\): коэффициент — 2 (эки молекула суу), индекс — 2 (бир молекулада 2 атом суутек).

Эстеп кал: теңдемени теңдегенде коэффициенттерди гана өзгөртөбүз, индекстерди өзгөртүүгө болбойт — антпесе башка зат болуп калат.

Текшерүү: \(2H_2+O_2\to2H_2O\) — сол жакта 4 H, 2 O; оң жакта да 4 H, 2 O. Туура.