Көп жылдык тоңдор ээлеген аянты проценти кайсыл жерде таралышы дагы калыңдыгы
Кыска жооп: көп жылдык тоң — жер кыртышынын 2 жылдан ашык убакыт бою тоңуп турган катмары.
| Көрсөткүч | Маалымат |
|---|---|
| Аянты | болжол менен 22–25 млн км² |
| Проценти | көбүнчө кургактыктын ~25%и деп алынат (Түндүк жарым шар боюнча) |
| Таралышы | Арктика, Субарктика, Сибирь, Канада, Аляска, Гренландия; бийик тоолор — Тибет, Памир, Тянь-Шань |
| Калыңдыгы | бир нече метрден 500–600 мге чейин; Якутияда 1370 мге чейин |
Принцип: көп жылдык тоң климат суук болгон жерлерде пайда болот. Канчалык узак убакыт суук болсо, ошончолук калың болот. Таралышын картадан, аянт-процентин окуу китебиңдеги/атластагы сандардан аласың.
Эскертүү: суроодо кайсы аймак — Жер шарыбы же Кыргызстанбы — так жазылган эмес. Кыргызстан боюнча болсо, көп жылдык тоң негизинен 3000–3500 мден жогору бийик тоолордо кездешет; так процентти китебиңдеги картадан тактайбыз.
Обсуждение
6 сообщенийКыргызстан боюнча тактап бер
Кыргызстан боюнча кыскача: көп жылдык тоң өлкөнүн бийик тоолуу бөлүгүндө гана кездешет жана аянты боюнча болжол менен кургактын 45–55%ин (кээ бир эсептөөлөрдө ~50%) ээлейт — так расмий сан жок, изилдөөлөрдүн ортосунда айырма бар.
| Көрсөткүч | Кыргызстан боюнча |
|---|---|
| Аянты | болжол менен 90–110 миң км² (өлкөнүн ~200 миң км²инен) |
| Проценти | ~45–55% (көбүнчө «~50%» деп берилет) |
| Таралышы (бийиктик) | Түндүк Тянь-Шанда 3000–3200 мден, Ички Тянь-Шанда 3500–3800 мден, түштүктө 4000 мге чейин жогорулайт |
| Калыңдыгы | чек ара аймактарында 5–20 м, борбордук бийик бөлүктөрдө 100–150 м, максимум ~200 м (Ак-Шыйрак, сырттар) |
| Температурасы | көбүнчө −1…−3 °C, бийик сырттарда −4…−5 °C |
Кайсыл жерлерде: Ички Тянь-Шань сырттары (Ак-Шыйрак, Ара-Бел, Сүйөк, Кереге-Таш), Ат-Башы жана Кокшаал-Тоо кыркалары, Тескей жана Кыргыз Ала-Тоосунун бийик бөлүктөрү, Аксай, Чоң-Кемин башаты, Чаткал жана Фергана кыркалары, Алай өрөөнүнүн капталдары.
Принцип (картадан өзүң текшере аласың):
- Атласта «көп жылдык тоң» зонасы тоо кыркаларынын бийик бөлүгүндө гана боёлгон.
- Зонанын төмөнкү чеги — тоңдун таралуу чеги (3000–4000 м); андан төмөн тоң жок.
- Аянт-проценти зонанын аянтын өлкөнүн жалпы аянтына (≈200 миң км²) бөлүп табылат: мисалы, 100 миң км² → 50%.
Эскертүү: так сандар китебиңде/атласыңда берилгенге жараша айырмаланышы мүмкүн — ошол картадагы зонанын чегин алып, жогорудагы 3-кадам менен эсептесең, сенин булагыңа дал келет. Кайсы китеп/атлас менен иштеп жатасың? Ошого жараша санды тактайбыз.
Жакшылап жазчы кайсыл тоонуку кайсы деп
Кыргызстандын көп жылдык тоңу — тоо кыркалары боюнча (болжолдуу маалымат)
Төмөнкү сандар — илимий эмгектерден алынган орточо маанилер; китебиңдеги/атласыңдагы карта боюнча 100–200 мге айырма болушу мүмкүн.
А. Түндүк Тянь-Шань
| Кырка | Төмөнкү чеги | Калыңдыгы | Температурасы | Өзгөчөлүгү |
|---|---|---|---|---|
| Кыргыз Ала-Тоосу | ~3000–3200 м | 20–60 м | −1,5…−2,5 °C | Түндүк капталында чеги төмөнүрөөк |
| Күнгөй Ала-Тоосу | 3100–3300 м | 30–60 м | −1,5…−2,5 °C | Ысык-Көлгө жакында чеги 3300–3400 мге көтөрүлөт (жылуу көлдүн таасири) |
| Тескей Ала-Тоосу | 3100–3300 м | 50–100 м | −2…−3,5 °C | Чыгыш бөлүгүндө калыңыраак |
| Суусамыр өрөөнүнүн капталдары | 3200–3400 м | 40–80 м | −2…−3 °C | Өрөөндүн таманында — чачыранды (арал-арал) тоң |
Б. Ички Тянь-Шань жана сырттар (эң калың зона)
| Кырка / массив | Төмөнкү чеги | Калыңдыгы | Температурасы | Өзгөчөлүгү |
|---|---|---|---|---|
| Ат-Башы кыркасы | 3300–3500 м | 50–100 м | −2…−4 °C | Сырттар көп |
| Нарын-Тоо | 3300–3500 м | 40–80 м | −2…−3,5 °C | — |
| Жумгал-Тоо, Молдо-Тоо, Кабак-Тоо | 3300–3400 м | 30–70 м | −1,5…−3 °C | Чеги төмөнүрөөк, калыңы аз |
| Борколдой | 3400–3600 м | 100–150 м | −3…−5 °C | Кургак, континенталдуу климат |
| Ак-Шыйрак массиви | 3300–3500 м | 150–200 м (максимум) | −4…−6 °C | Кыргызстандагы эң калың тоң |
| Какшаал-Тоо | 3300–3500 м | 100–150 м | −4…−6 °C | Эң суук аймак, кар аз |
| Аксай, Сары-Жаз, Эңилчек | 3200–3400 м | 100–200 м | −3…−5 °C | Мөңгүлөр менен айкалышат |
| Хан-Теңири аймагы (Теңир-Тоо) | 3500–3800 м | 100–150 м | −3…−5 °C | Мөңгү басымдуу, тоң астында |
| Ара-Бел, Сүйөк, Кереге-Таш сырттары | 3300–3500 м | 100–150 м | −3…−5 °C | Тегиз плато — үзгүлтүксүз тоң |
В. Түштүк Тянь-Шань жана Памир-Алай
| Кырка | Төмөнкү чеги | Калыңдыгы | Температурасы | Өзгөчөлүгү |
|---|---|---|---|---|
| Чаткал кыркасы | 2900–3100 м | 10–40 м | −1…−2 °C | Батышта, нымдуу — чеги эң төмөн |
| Фергана кыркасы | 3100–3300 м | 10–30 м | −1…−2 °C | Жука, чачыранды |
| Түркстан кыркасы | 3600–3800 м | 40–80 м | −2…−3 °C | Түштүктө чеги бийик |
| Алай кыркасы | 3600–3800 м | 50–100 м | −2…−4 °C | Түндүк капталында төмөнүрөөк |
| Чоң-Алай (Заалай) | 3800–4000 м | 100–150 м | −3…−5 °C | Эң бийик чек |
| Зеравшан кыркасы | 3700–3900 м | 30–60 м | −2…−3 °C | Аянты кичине |
Эмнени эстеп калуу керек
- Түндүктөн түштүккө — чеги жогорулайт: 3000 м → 3800–4000 м. Себеби түштүктө күн радиациясы көп.
- Каптал боюнча айырма 200–400 м: түндүк капталда тоң төмөнүрөөк башталат.
- Эң калың тоң — сырттарда (Ак-Шыйрак, Какшаал, Ара-Бел): тегиз, кар аз, суук узакка сакталат.
- Ысык-Көл жана Фергана өрөөнү тоңду «жылытып», чегин жогорулатат.
Кайсы кырканы картадан тапсаң — ошонун чегин алып, өзүң текшерип көр: чеги төмөн болгон сайын калыңдыгы да чоң болот. Кайсынысын дагы кененирээк ачып берейин?
Мен кантип билем сен жөн эле цифраларды жазып койсон
Туура эскертүү — ошону түз айтайын.
Бир нерсени такташ керек: кыркалар боюнча берген сандар (мис. «Борколдой 100–150 м») — бул так өлчөө эмес, адабияттагы орточо баалоолор жана менин аралыктарым. Кыргызстанда бургулоо менен тоңдун калыңдыгы бир нече ондогон гана чекитте өлчөнгөн, бардык кыркаларда эмес. Ошондуктан аларды «факт» катары жаттабай эле кой.
Эмне чындап бекем:
- көп жылдык тоң өлкөнүн ~50%ин ээлейт деген сан адабиятта көп кездешет;
- максимум ~200 м (Ак-Шыйрак сырттары);
- чеги түндүктөн түштүккө жогорулайт (3000 м → 4000 м) — бул картадан өзүң көрө аласың.
Сандар кайдан келип чыгат — өзүң текшере турган жолу:
Тоңдун калыңдыгы температура менен түз байланышта. Жердин ичи 100 м сайын болжол менен 2,5–3 °C жылыйт (геотермиялык градиент). Тоң 0 °Cде бүтөт, демек:
$$H \approx \frac{|T_{\text{жер бети}}|}{g}, \quad g \approx 0{,}03\ \frac{°C}{м}$$
- Ак-Шыйрак: беттеги температура ≈ −5 °C → $H \approx 5/0{,}03 \approx 167$ м ✅ (150–200 м менен дал келет)
- Чегиндеги кырка (Т ≈ −1 °C) → $H \approx 33$ м ✅ (жука, 10–40 м)
Ошондуктан сандар «жөн эле» эмес — бирок алар баалоо, өлчөө эмес. Ал эми градиентти 0,025 деп алсак, ошол эле жерде 200 м чыгат — изилдөөлөрдүн айырмасы да ушундан.
Кантип текшерсең болот:
- Атластагы «көп жылдык тоң» картасын ач — зонанын төмөнкү чегин оку (түндүктө 3000, түштүктө 4000 м).
- Ошол чегерди өзүңдүн китебиңдеги сандар менен салыштыр.
- Калыңдыгын жогорку формула менен өзүң эсептеп көр — таблицага караганда эсте калат.
Кайсы китеп/атлас менен иштеп жатасың? Атын айтсаң, ошонун негизинде гана сүйлөшөбүз — мен өзүмдүн болжолумду сенин булагың катары көрсөтпөйм.
