Адамдын таяныч жана кыймылдаткыч системасы
Кыскача: Адамдын таяныч-кыймылдаткыч системасы — бул скелет + муундар/байламдар + булчуңдар. Скелет пассивдүү таяныч болуп берет, ал эми булчуңдар активдүү кыймылдаткыч милдетин аткарат.
1. Эмнелерден турат?
- Пассивдүү бөлүк: баш сөөк, омуртка, көкүрөк клетка, кол-бут сөөктөрү, муундар, байламдар жана кемирчек.
- Активдүү бөлүк: скелет булчуңдары. Алар тарамыш аркылуу сөөктөргө бекийт.
- Чоң кишинин скелетинде болжол менен 206 сөөк болот.
2. Кыймыл кантип пайда болот?
Схема түрүндө:
нервден сигнал → булчуң жыйрылат → тарамыш тартат → сөөк муунда кыймылдайт
Мисаля: колду бүккөндө бицепс жыйрылып, трицепс бошоңдойт. Колду жазганда тескерисинче болот. Булчуң өзү сөөктү түртпөйт, болгону тартат; ошондуктан карама-каршы кыймыл үчүн экинчи булчуң керек.
3. Негизги милдеттери
- денеге таяныч жана форма берет;
- ички органдарды коргойт (мисалы, баш мээни, кабыргалар өпкө менен жүрөктү);
- кыймылды камсыз кылат;
- кальций жана фосфор сактайт;
- кызыл чөйрөдө кан клеткалары пайда болот;
- булчуңдар жылуулук бөлүп чыгарат.
4. Текшерүү
Эгер тапшырмада схема берилсе: сөөк/муун — пассивдүү бөлүк, булчуң — активдүү бөлүк, ал эми кыймыл тарамыш аркылуу берилет. Муун сөөктөрдү кыймылдоого мүмкүндүк берет, байлам аны бекем кармайт, кемирчек сүрүлүүнү азайтат.
Обсуждение
4 сообщенияМага скелеттин суротун тартканга жонотчу
Мага скелеттин суротун тартканга жонотчу
Мен сүрөт жөнөтө албайм, бирок скелетти өзүң тарта турган жөнөкөй схеманы жана кадам-кадам план берейин — доскага же дептерге тартууга жарактуу.
Жөнөкөй схема (текст түрүндө)
⬭ баш сөөк (череп)
│ моюн омурткалары (7)
┌────┴────┐
╱ көкүрөк ╲ ← кабыргалар (12 жуп)
╱ клеткасы ╲
╱_______________╲
│ бел омурткалары (5)
╱ ╲ жамбаш (таз)
│ │
│ │ жамбаш сөөгү (бедро)
│ │
╵ ╵ тизе → шыйрак → таман
Тартуу тартиби
- Омуртка — барактын ортосуна тик сызык тарт. Үстүнөн ылдый: 7 моюн, 12 көкүрөк, 5 бел омурткасы. Аларды кичинекей тик брусокчолор менен белгиле.
- Баш сөөк — үстүнө сүйрү форма (эллипс) жана астына жаак үчүн кичинекей төрт бурчтук.
- Көкүрөк клетка — 12 жуп ийри сызык менен кабыргаларды тарт, алар омурткадан алдыга карай ийилип, төмөн түшөт. Ортосунда төш сөөгү (грудина).
- Ийин курчоосу — эки жакка тоң моюн сөөгү (ключица) жана калак (лопатка) — үч бурчтук түрүндө.
- Колдор — ийинден чыканакка чейин бир сөөк (плечевая), чыканактан ылайга чейин эки сөөк (лучевая + локтевая), андан кийин алакан жана манжалар.
- Жамбаш — кең, чөйчөк сыяктуу форма.
- Буттар — жамбаштан тизеге чейин эң узун сөөк (бедренная), тизеден ылдый эки сөөк (чоң жана кичине шыйрак), аягында таман.
Сынакка жардам бере турган эске тутуу
- Кол менен буттун үлгүсү окшош: 1 сөөк → 2 сөөк → майда сөөктөр. Бул «1-2-көп» эрежеси деп аталат.
- Сөөктүн саны: 206.
- Жамбаш — скелеттин эң туурасы кең жери, андан төмөн буттар башталат.
Эгер сага так бир бөлүгү (мисалы, кол же бут) керек болсо, ошону чоңураак чийип берейин.
Сүрөттү тиркеме катары жөнөтө албайм, бирок аны өзүң оңой тарта аларың үчүн кадам-кадам менен түшүндүрүп берем. Мектеп дептерине схема катары тартууга жарактуу.
Дайындык
- Баракты тик кой. Бардык сөөктөрдү бир борбордук сызыкка (омурткага) салыштырып тартасың.
- Дененин узундугун 8 бөлүккө бөл: баш — 1 бөлүк, калганы дене.
Тартуу тартиби
1. Омуртка (борбордук сызык) Жогорудан ылдый жука тик сызык тарт. Үстүнө кичине тик бурчтуктарды (23–24 омуртка) тизмектеп кой. Төмөн жагында ыйык сөөк — үч бурчтук сыяктуу кеңейиш.
2. Баш сөөк Омуртканын үстүнө сүйрү (жумуртку) тарт — бул баш сөөк. Астына кичине жаак сөөк кош. Көз чуңкурун эки кичине тегерек менен белгиле.
3. Көкүрөк клетка Омуртканын жогорку бөлүгүнөн эки жакка 12 жуп кабырганы жаа сыяктуу ийри сызыктар менен тарт. Ортосуна тик сүйрүчө — төш сөөк.
4. Ийин курчоо жана кол
- Эки жакка горизонталдуу кыска сызык — буганак (ключица).
- Арт жагына үч бурчтук — жаукарын (лопатка).
- Андан ылдый узун түтүк — ийин сөөк (плечевая).
- Чыканакта эки сөөк: билек (калың) жана чынчыл (жука).
- Алаканга 5 нур сыяктуу сызык — мээлей сөөктөр.
5. Жамбаш Омуртканын төмөнкү учунда эки чоң «кулак» формасындагы сөөк — жамбаш сөөктөрү. Ортосунда ыйык сөөк.
6. Бут
- Жамбаштан ылдый эң узун, калың сөөк — сан сөөк (бедренная).
- Муунда кичине тегерек — тизе капкагы (коленная чашечка).
- Андан ылдый эки сөөк: калың чоң жото жана жука кичи жото.
- Таманга 5 кыска сызык.
7. Жазуу Ар бир бөлүктү сызык менен туташтырып, атын жаз: баш сөөк, омуртка, кабырга, төш сөөк, буганак, ийин сөөк, жамбаш, сан сөөк, жото.
Кеңеш
- Сырткы контурду (терини) тартпай, сөөктөрдү гана тарт — схема болот.
- Оң жана сол жагын симметриялуу кыл, ошондо таза чыгат.
- Окуу китебиңдеги сүрөткө салыштырып текшер: кабырга 12 жуп, омуртка болжол менен 33 (алардын 5и ыйык сөөккө биригет).
Эгер сүрөт боюнча тапшырма берсе (мисалы, «сөөктөрдү белгиле»), сүрөтүңдү сүрөттөп жөнөтсөң — туура белгилегениңди текшерип берем.
