Кыргызча

Кыскача жооп

Таяныч-кыймылдаткыч система = скелет (сөөктөр, муундар, байламдар) + булчуңдар. Скелет дененин тиреги болуп, кыймылга шарт түзөт жана ички органдарды коргойт.

1. Сөөктүн түзүлүшү

Сырттан ичке карай:

1. Сөөк кабыкчасы (надкостница) — сөөктүн сыртын каптайт. Дал ушул катмардын эсебинен сөөк калыңдайт жана өсөт, сынган жерде жаңы сөөк ткандары пайда болот.
2. Тыгыз (компакт) зат — эң катуу катмар, сөөктүн бекемдигин камсыз кылат.
3. Көңдөй (губчатый) зат — ички катмар, майда сөөк торчолорунан турат; жеңил болуп, ошол эле учурда бекем. Узун сөөктөрдүн учунда жайгашат.
4. Сөөк көңдөйү — узун сөөктүн ортосунда (мисалы, ийин, сан сөөгүндө); ичинде сары чучук (май) болот. Көңдөй заттын ичинде кызыл чучук бар — ал кан клеткаларын пайда кылат.

Сөөктүн түрлөрү: түтүк сымал (узун) — ийин, сан; жалпак — баш сөөгү, кабырга, куймулчак; кыска — билек, таман; аралаш.

2. Сөөктүн ашталышы (химиялык курамы)

Эмне үчүн маанилүү: органикалык жана минералдык заттардын айкалышы эле сөөктү бекем кылат. Балдарда органикалык зат көбүрөөк — сөөктөрү ийилгич, ошондуктан туура эмес отуруудан кыйшайышы мүмкүн. Картаң кишилерде минералдык зат басымдуу — сөөктөр морт болуп, оңой сынат.

3. Функциялары

1. Таяныч — денеге форма берет, оордукту көтөрөт.
2. Кыймыл — булчуңдар сөөктөрдү рычаг катары тартып, денени кыймылдатат.
3. Коргоо — баш сөөгү мээни, кабыргалар өпкө менен жүрөктү, куймулчак жамбаш органдарын коргойт.
4. Зат алмашуу — кальций, фосфордун «кампасы»; кан пайда кылууга (кызыл чучук) катышат.

Өзүңдү текшер: сөөктү ысытып күйгүзсөң, органикалык бөлүгү күйүп кетет, минералдык бөлүгү калат — сөөк морт болуп, оңой эле урап кетет. Эмне үчүн? (Жооп: ийкемдүүлүктү берген органикалык зат жок болду.)

Сүрөт келип түшкөн жок — билдирүүдө сүрөт көрүнбөйт, «сүрөттүн» деген гана сөз бар.

Сүрөттү кайра жөнөтүңүз (файл катары же чатка тиркөө менен). Ошондо мен сүрөттөгү сөөктүн түзүлүшүн, бөлүктөрүн жана алар эмне үчүн керек экенин кыргызча түшүндүрүп берем.

Эгер сүрөт жүктөлбөй жатса: интернетти текшерип, сүрөттү кайра тартып же скриншот кылып жөнөтүп көрүңүз.

Сүрөт жибере албайм — мен текст менен гана жардам берем. Бирок скелетти «сүрөт сыяктуу» схема түрүндө түзүп берейин: ушуну менен китептеги сүрөткө белги коюуга болот.

                    ┌──────────────┐
                    │  БАШ СКЕЛЕТИ │  мээ бөлүгү + бет (жаак)
                    └──────┬───────┘
                           │ моюн омурткалары (7)
                    ┌──────┴───────┐
        ийин курчусу│ КӨКҮРӨК КЛЕТ │ кабыргалар (12 жуп)
     (лопатка,      │  төш сөөгү    │
      ключица)      └──────┬───────┘
                           │ көкүрөк (12), бел (5) омурткалары
    кол: ийин → билек → ┌──┴──┐
    алакан → манжалар   │ЖАМБАШ│ куймулчак сөөктөрү
                        └──┬──┘
    бут: сан → тизе капкагы → жотон → таман → манжалар

Сүрөттө белгиленүүчү негизги бөлүктөр:

1. Баш скелети — мээ бөлүгү (мээни коргойт) жана бет бөлүгү (жаак сөөктөр).
2. Омуртка — 5 бөлүм: моюн (7), көкүрөк (12), бел (5), куймулчак (5, кошулган), куймулчак (4–5).
3. Көкүрөк клеткасы — 12 жуп кабырга + төш сөөгү; жүрөк, өпкөнү коргойт.
4. Ийин курчусу — лопатка жана ключица; колду денемен байланыштырат.
5. Кол скелети — ийин сөөгү, билектин эки сөөгү, алакан жана манжа сөөктөрү.
6. Жамбаш курчусу — куймулчак сөөктөрү; бутту денемен байланыштырат.
7. Бут скелети — сан сөөгү (эң узун), тизе капкагы, жотон, таман, манжалар.

Эгер сүрөткө жебе менен номур коюп (1, 2, 3…) атоо тапшырмасы болсо, айтыңыз — ошого ылайык тизме түзүп берейин.

Сүрөт тартып же сүрөт файлын жибере албайм — мен текст менен гана иштейм. Бирок скелетти өзүң тартып, белгилей ала тургандай кадам-кадам жана жөнөкөй схема менен берейин.

Скелетти тартуу: 7 кадам

1. Ок сызык — баракты тик бойлой бөлүп, дененин ортосун белгиле.
2. Баш — жогору жагына сүйрү (овал). Астына кичине тик тилке — моюн (7 омуртка).
3. Омуртка — орто сызык боюнча тик сызык тарт, аны бөлүмдөргө бөл: моюн (7), көкүрөк (12), бел (5), куймулчак.
4. Көкүрөк клеткасы — омурткадан эки жакка 12 жуп ийри сызык (кабырга), ортосуна тик — төш сөөгү.
5. Ийин курчусу — үстүнөн эки жакка ключица, аркасына лопатка.
6. Кол — ийин сөөгү → билек (2 сөөк) → алакан → манжалар (5).
7. Бут — сан (эң узун) → тизе капкагы → жотон → таман → манжалар.

Пропорция кеңеши: баш дененин узундугунун болжол менен 1/7–1/8 бөлүгү; сан сөөгү билектен узун; кол манжалары тизеден ылдыйыраак жетет.

Блок-схема

        БАШ  (мээ бөлүгү + бет/жаак)
              │
        МОЮН  (7 омуртка)
              │
        КӨКҮРӨК (12 жуп кабырга + төш сөөгү)
         ├── ийин курчусу: ключица, лопатка
         ├── кол: ийин → билек (2) → алакан → манжалар
              │
        БЕЛ  (5 омуртка)
              │
        КУЙМУЛЧАК (жамбаш курчусу)
              │
        БУТ: сан → тизе капкагы → жотон → таман → манжалар

Эгер тапшырма сүрөткө номер коюп атоо болсо, айт — номерлер боюнча даяр тизме түзүп берейин.