Д Минделейвдин өмүр баяны
Кыскача жооп
Дмитрий Иванович Менделеев (1834–1907) — орус химиги, периодикалык мыйзамдын автору жана химиялык элементтердин таблицасын түзгөн окумуштуу.
| Жыл | Окуя |
|---|---|
| 27.01 (8.02) 1834 | Тобольск шаарында туулган (үй-бүлөдөгү 17 баланын эң кичүүсү) |
| 1855 | Петербургдагы Башкы педагогикалык институтту алтын медал менен бүткөн |
| 1856 | Магистрлик диссертация коргоп, Петербург университетинде дарс бере баштаган |
| 1859–1861 | Германияда (Гейдельберг) илимий иш жүргүзгөн |
| 1861 | «Органикалык химия» окуу китебин чыгарган |
| 1865 | Докторлук диссертация («Спирттин суу менен кошулушу жөнүндө») |
| 1869 | Периодикалык мыйзамды ачкан жана элементтер таблицасын түзгөн |
| 1871 | «Химиянын негиздери» китеби |
| 1865–1890 | Петербург университетинин профессору |
| 1893 | Өлчөө палатасынын башчысы — метрологияга зор салым кошкон |
| 20.01 (2.02) 1907 | Петербургда көз жумган |
Менделеев мунай иши, аба ырайы, Арктикалык кеме жүрүү жана дыйканчылык маселелери менен да алектенген. (40 % «менделеев водкасы» тууралуу окуя — илимий негизи жок улап-чүчөө.)
Принцип: мындай текстти өзүң кантип түзөсүң
- Хронология жыйна. Туулган жери/убагы → окуусу → иши → негизги ачылышы → өмүрүнүн аягы. Ар бир пунктка так жыл керек.
- Ар бир фактыны «эмне үчүн маанилүү?» деп текшер. «1869-жылы таблица түздү» деген жетишсиз; «ошол таблица аркылуу белгисиз элементтерди алдын ала айткан» деп толукта.
- Себеп-натыйжаны байланыштыр. Энесинин таасири → окууга умтулуу; элементтердин касиеттерин салыштыруу → мыйзамдын ачылышы.
- Ачылыштын маңызын бир сүйлөм менен айт. Менделеевдин мыйзамы: элементтердин касиеттери алардын атомдук массасына (кийин — ядро зарядына) жараша мезгилдик түрдө кайталанат. Ошондуктан таблица «периодикалык» деп аталат.
- Кыска жыйынтык: ал эмнеси менен тарыхта калды.
Текшерүү
- 1869-жылы эмне болду? → периодикалык мыйзам жана таблица.
- Менделеев кайсы шаарда туулган? → Тобольск.
- Таблица эмне үчүн «периодикалык»? → касиеттер мезгил-мезгили менен кайталанат.
Ошол эле план боюнча Ньютон, Кюри же Ибн Сина жөнүндө өзүң жазып көрсөң, өмүр баянын түзүүнү толук өздөштүрөсүң.
Обсуждение
10 сообщенийБул — Менделеевдин мезгилдик таблицасы тууралуу теманын уландысы. 6.29-сүрөттө таблицанын негизги координаталары көрсөтүлгөн:
- Топ — вертикалдуу баган. Сүрөттү туура бурганда жашыл тилке топту белгилейт.
- Мезгил — горизонталдуу катар. Кызгылт сары тилке мезгилди белгилейт.
- Алардын кесилишиндеги клетка — элементтин таблицадагы орду.
Эмнени билдирет:
| Түшүнүк | Таблицадагы багыты | Эмнени көрсөтөт |
|---|---|---|
| Мезгил | горизонталдуу катар | атомдогу электрондук катмарлардын санын |
| Топ | вертикалдуу баган | негизги топтор үчүн сырткы катмардагы электрондордун санын |
Мисалы, магний — 3-мезгил, II топ. Демек анын атомунда 3 электрондук катмар жана сырткы катмарда 2 электрон бар.
Ошондуктан элементтин «дареги» таблицада мезгил жана топ аркылуу аныкталат. Сол жактагы текст толук көрүнбөйт; эгер тапшырмада конкреттүү элементти аныктоо керек болсо, ошол элементтин номерин жаз — топ менен мезгилин так айтам.
Туулган күнү так аныкталганбы
Кыска жооп
Ооба, туулган күнү так белгилүү: 27-январь (эски стиль) = 8-февраль 1834-жыл (жаңы стиль), Тобольск.
Кантип такталган
Күнү чиркөөнүн метрикалык китебиндеги жазуу боюнча аныкталат — анда баланын туулган жана чокундурулган күнү жазылган. Ошондуктан бул болжолдуу эмес, документке таянган дата.
Эмне үчүн булактарда эки түрдүү күн кездешет
Себеби — календардык стиль:
- Ошол кезде Россияда юлиандык (эски стиль) календарь колдонулган.
- XIX кылымда эки календардын айырмасы 12 күн болгон (XX кылымда — 13 күн).
- Ошондуктан: 27-январь + 12 күн = 8-февраль.
Ошол эле эреже өлгөн күнүнө да тиешелүү: 20-январь 1907 (эски стиль) = 2-февраль 1907 (жаңы стиль).
Эмне так эмес
Туулган күнү талаштуу эмес, бирок өмүр баянындагы айрым сандар ар кайсы булакта башкача берилет — мисалы, үй-бүлөдөгү балдардын саны (14 же 17 деп жазылат): бири бардык төрөлгөндөрдү, экинчиси бала кезинде аман калгандарды эсептешет. Мындай айырмачылыктарды көрсөң, «кайсы булакта кандай» деп тактап коюу туура.
Текшерүү
- 27-январь 1834 (эски стиль) → канча жаңы стиль? → 8-февраль 1834.
- Күн кайдан белгилүү? → метрикалык жазуу.
- Эмне үчүн 12 күн? → XIX кылымдагы юлиандык жана григориандык календардын айырмасы.
Ал кантип эмне болуп көз жумган
Кыскача жооп
Менделеев 72 жашында, 1907-жылы 20-январда (эски стиль; жаңы стилде 2-февралда) Санкт-Петербургда өпкөнүн сезгенишинен (пневмония) көз жумган. Өлүмү оор оорунун натыйжасы болгон — өз өмүрүнө кол салуу же кырсык эмес.
Кантип болгон
- 1906–1907-жылдардын кышында ал ооруп калган; врачтар пневмония деп аныкташкан.
- Ошол кезде ал 72 жашта, көптөн бери ооруп, көзү начар көрүп калган, ошондуктан иштеп жүргөнү кыйындаган.
- Өлгөндөн кийин Санкт-Петербургдагы Волково көрүстөнүндөгү «Литератордук көпүрөлөргө» (илим жана маданият ишмерлери көмүлгөн жер) коюлган.
Көңүл бур: булактагы айырмачылыктар
- Айрым эски тексттерде өлүмдүн себеби «жүрөк оорусу» же «бөйрөк жетишсиздиги» деп да жазылат — бул негизинен пневмония менен коштолгон ылаңдардын белгилери.
- Так өлгөн убакыт көп булакта эртең мененки 5:00 чамасы деп көрсөтүлөт, бирок бул деталь ар кайсы басылмада так эмес берилиши мүмкүн.
Текшерүү
- Кайсы жылы, кайсы шаарда? → 1907, Санкт-Петербург.
- Эмнеден? → пневмония (өпкөнүн сезгениши).
- Кантип коюлган? → Волково көрүстөнүндөгү Литератордук көпүрөлөр.
Бул тема боюнча реферат жазып жатсаң, өлүмүн өзүнчө абзац кылбай, илимий мурасынын жыйынтыгы менен байланыштырып жаз: ошондо өмүр баяны бүтүн болуп чыгат.
Менделеев жөнөнүндө беш факт
Менделеев жөнүндө беш факт
1. Периодикалык мыйзамды 1869-жылы ачкан жана келечекти «алдын ала жазган». Таблицадагы бош клеткаларга ал үч белгисиз элементтин касиеттерин так сүрөттөп жазган: «экабор», «экаалюминий», «экасилиций». Кийин алар скандий, галлий, германий деп табылып, алдын ала айткан сандар дээрлик дал келген. Бул — ачылыштын эң күчтүү далили.
2. Үй-бүлөдөгү 17 баланын эң кичүүсү болгон. Атасы эрте көз жумган, энеси Мария Дмитриевна айнек заводун башкарып, үй-бүлөнү баккан. Ал уулун окутуу үчүн Сибирден Петербургга чейин алып барган — ошондуктан Менделеевдин илимге келүүсүндө энесинин ролу өзгөчө.
3. Жөнөкөй кол өнөрчү да болгон — чемодан жасаган. Бош убагында ал өз колу менен чемодан кармап, сатууга койгон; ага «чемодан устасы» деген да ат калган. (Бул жерде «40 % водканы ойлоп тапкан» деген кеңири тараган окуя — илимий негизи жок миф, аны факт катары жазба.)
4. Мунай боюнча да алдыңкы идеяларды айткан. Мунайды фракцияларга бөлүп иштетүүнү жана андан баалуу продуктуларды алууну сунуш кылган; Баку мунайынын ишине катышкан. Кийин «крекинг» деп аталган ыкманын негизин алгач айткандардын бири.
5. 1893-жылдан тартып өлчөө системасынын башчысы болгон. Өлчөө палатасын жетектеп, орустун узундук, салмак, көлөм эталондорун тартипке келтирген. Ошол эмгеги үчүн 101-элемент менделевий жана Айдагы кратер анын ысымы менен аталган.
Текшерүү
- Менделеев алдын ала айткан үч элемент кандай аталган? → скандий, галлий, германий.
- Эмнеси менен дагы белгилүү? → чемодан жасоо, мунай, метрология.
- Кайсы «факт» жалган? → водка 40 % жөнүндөгү окуя.
Ушул беш пунктту рефератта «ачылышы → инсандык өзгөчөлүгү → башка тармактардагы эмгеги → таануу» тартибинде койсоң, логикасы бүтүн болуп чыгат.
Кыскача
Менделеев жөнүндө беш факт (кыскача)
- 1869-жылы мезгилдик мыйзамды ачкан; үч белгисиз элементти (скандий, галлий, германий) алдын ала так сүрөттөгөн.
- Үй-бүлөдөгү 17 баланын эң кичүүсү; илимге умтулуусунда энесинин таасири чоң.
- Бош убагында чемодан жасаган («чемодан устасы» деген ат менен да белгилүү).
- Мунай иштетүү боюнча алдыңкы идеяларды айткан.
- Өлчөө палатасын жетектеп, өлчөө системаларын тартипке келтирген; 101-элемент жана Айдагы кратер анын ысымында.
«40 % водка» — миф, факт эмес.
