Тарых

Кыскача жооп: XIX кылымда Кыргызстандын Россия империясына кошулушу бир убакта эмес, эки баскычта өткөн. Түндүк Кыргызстан 1855–1860-жылдары негизинен келишим жана ыктыярдуу түрдө, ал эми Түштүк Кыргызстан 1876-жылы Кокон хандыгы талкалангандан кийин согуш жолу менен кошулган. Бул процесстин эки жактуу мүнөзү бар: бир жагынан колониялык башкаруу жана жер тартып алуу, экинчи жагынан Кокон басымынын токтошу жана экономикалык байланыштардын өсүшү.

Эссе үлгүсү

Россия империясы XIX кылымда Түндүк жана Түштүк Кыргызстанды өз карамагына кошуусу

XIX кылымда Орто Азия Россия, Кокон хандыгы жана Британия империясынын кызыкчылыктары кайчылашкан аймакка айланган. Кыргыз жерлеринин Россияга кошулушу да ушул геосаясий күрөштүн жана ички карама-каршылыктардын натыйжасы болгон.

Түндүк Кыргызстанда бул процесс эрте башталган. 1855-жылы Ысык-Көлдөгү Бугу уруусунун манабы Боромбай башында турган өкүлдөр Россиянын колдоосуна өтүүнү суранышкан. Ага Кокон хандыгынын басымы, уруулар аралык чыр-чатактар жана соода байланыштарын өнүктүрүү ниети түрткү болгон. 1856–1857-жылдары Чокан Валихановдун экспедициясы бул аймакты изилдеген. 1860-жылы Узун-Агач салгылашуусунда орус аскерлери Кокон аскерлерин талкалап, Токмок жана Пишпек чептери алынган. 1867-жылы Түркстан генерал-губернаторлугу түзүлүп, Түндүк Кыргызстан Жетисуу облусунун курамына кирген.

Түштүк Кыргызстан башкача жол менен кошулган. Ош, Жалал-Абад жана Алай аймактары Кокон хандыгынын карамагында болуп, жергиликтүү эл оор салыктарга дуушар болгон. 1876-жылы орус аскерлери Кокон хандыгын жоюп, түштүк аймактар Фергана облусуна кошулган. Бул согуш жолу менен жүзөгө ашкан.

Кошулуудан кийин колониялык башкаруу, салык системасы жана орус дыйкандарын көчүрүү саясаты башталган. Ошол эле учурда Кокон басымы токтоп, соода, байланыш жана окуу иши белгилүү деңгээлде өнүккөн. 1898-жылкы Анжиян көтөрүлүшү колониялык башкарууга каршы нааразылыкты көрсөткөн.

Демек, Кыргызстандын Россия империясына кошулушун бир жактуу баалоо туура эмес. Ал Россиянын империялык кеңейүүсүнүн да, жергиликтүү элдин ички карама-каршылыктарынын жана Кокон басымынын да натыйжасы болгон.

Негизги принцип: «себеп – жүрүш – натыйжа – баа»

Повестти ушундай тартипте түзсөң, эссе да, оозеки жооп да логикалуу болот:

1. Себеби — Россиянын Орто Азияга умтулушу, Кокон хандыгынын басымы, уруулар аралык чыр-чатак, соода кызыкчылыгы.
2. Жүрүшү — Түндүктө 1855-жылдан баштап ыктыярдуу өтүү, 1860-жылдардагы чептер жана салгылашуулар; Түштүктө 1876-жылы Кокон хандыгынын жоюлушу.
3. Натыйжасы — Түркстан генерал-губернаторлугу, Жетисуу жана Фергана облустары, колониялык салык, жер маселеси, экономикалык өзгөрүүлөр.
4. Баасы — эки көз караш: «ыктыярдуу кошулуу» жана «колониялык басып алуу». Жыйынтыкта эки жагын тең эске ал.

Өз алдынча жазуу планы

• Кириш сөз: теманын маанисин жана негизги ойду айт.
• 1-абзац: Түндүк Кыргызстан — 1855, Бугу уруусу, Боромбай, 1860-жылдар.
• 2-абзац: Түштүк Кыргызстан — Кокон хандыгы, 1876-жыл, Фергана облусу.
• 3-абзац: натыйжалар — саясий, экономикалык, социалдык.
• Жыйынтык: процесстин карама-каршылыктуу мүнөзү.

Текшерүү

• 1855 — Бугу уруусунун Россияга өтүүсү.
• 1860 — Узун-Агач салгылашуусу.
• 1867 — Түркстан генерал-губернаторлугу.
• 1876 — Кокон хандыгынын жоюлушу жана Түштүк Кыргызстандын кошулушу.
• Жыйынтыкта «бир жактуу эмес» деген баа барбы? Ооба.
• Ар бир окуяга себеп жана натыйжа жазылдыбы? Ооба.