кыска концпек толук маанилуу
Кыска конспект (111–115-беттер боюнча, толук мааниде)
1. Россиянын саясий түзүлүшү (XIX к.). Россия — чексиз монархия, өкүлчүлүк органдары жок. Калк сословиелерге бөлүнгөн, сословиелик түзүлүштү мамлекет активдүү калыптандырган.
2. Александр I (1801–1825). «Жашыруун комитет»; 1802 — министрликтер; 1810 — Мамлекеттик совет; 1803 — «эркин дыйкандар» жөнүндө указ; Сперанскийдин реформа долбоору; аскердик поселениелер; 1812 — Ата Мекендик согуш; 1815 — Вена конгресси жана Ыйык союз.
3. Николай I (1825–1855). Мыйзамдарды кодификациялоо (Сперанский); Киселёвдин мамлекеттик дыйкандар реформасы (1837–1841); III бөлүм; цензура; «расмий элдик» теориясы; 1842 — милдеттүү дыйкандар жөнүндө указ; 1853–1856 — Крым согушу.
4. Александр II (1855–1881). 1861-ж. 19-февралда крепостнойлук укук жоюлган. 1864 — земство жана сот реформалары; 1870 — шаардык өзүн-өзү башкаруу; 1874 — жалпы аскердик милдет; билим берүү тармагындагы реформалар.
5. Александр III (1881–1894). Контрреформалар жана реакция: земстволорду, сотту, цензураны чектөө.
6. Тышкы саясат. 1805 — Англия менен союз, Францияга каршы коалиция; 1807 — Тильзит тынчтыгы жана континенталдык блокада; 1812 — Наполеонго каршы согуш; 1815 — Вена конгресси, Ыйык союз. Чыгыш маселеси: 1821 — Грецияны колдоо; 1828–1829 — Осмон империясы менен согуш; 1828 — Иран менен Туркманчай тынчтыгы; 1833 — Ункяр-Искелеси келишими. 1853–1856 — Крым согушу; 1856 — Париж трактаты (Кара деңизде флотту кармоо укугунан ажыроо). 1877–1878 — Осмон империясы менен согуш; 1878 — Сан-Стефано тынчтыгы жана Берлин конгресси. Орто Азияны кошуу: 1864 — Чымкент, 1865 — Ташкент, Туркестан генерал-губернаторлугу.
7. Коомдук кыймыл. 80-жылдар — марксисттик кружоктор; 1897 — Бунд; 1898 — РСДРПнин I съезди (Минск); 1903 — II съезд, большевиктер жана меньшевиктерге бөлүнүү.
Жалпы жыйынтык: XIX кылымда Россия реформалар аркылуу модернизацияланган, бирок самодержавие сакталып, социалдык кайчылаштыктар күчөгөн.
Кантип ушундай конспект түзүү керек
- Текстти блокторго бөлүү: ички саясат (падышалар боюнча), тышкы саясат, коомдук кыймыл.
- Ар бир блоктон «ким — качан — эмне кылды — эмне болду» дегенди табуу. Мисалы: Александр II — 1861 — крепостнойлукту жойду — реформалар башталды.
- Даталарды гана эмес, маанисин жазуу: «1856 — Париж трактаты» деп калтырбай, «Кара деңизде флотту кармоо укугунан ажырады» деп кошуу.
- Өз сөзүң менен кыскартуу: текстти көчүрбөй, ар бир абзацты 1–2 сүйлөмгө жыйноо.
- Схема же таблица колдонуу: падышаларды жылдары менен тизмектеп, жанына негизги иштерин жазуу.
Текшерүү (өзүңдү текшер):
- 1861-жылы эмне болду? — Крепостнойлук укук жоюлду.
- Крым согушунун жыйынтыгы? — 1856-ж. Париж трактаты, Россия Кара деңизде флотту кармоо укугунан ажырады.
- Александр IIнин негизги реформалары? — 1861 крепостнойлук, 1864 земство жана сот, 1870 шаардык, 1874 аскердик.
Обсуждение
6 сообщенийКрым согушунун себептерин түшүндүр
Кыскача жооп: Крым согушунун негизги себеби — Чыгыш маселеси, б.а. бара-бара алсырап бараткан Осмон империясынын жерлерин жана кызматтарын бөлүштүрүү жана Босфор-Дарданелл кысыктарын көзөмөлдөө үчүн Россия менен Европанын алдыңкы державаларынын келишпестиги.
1. Башкы себеп: Чыгыш маселеси
XIX кылымда Осмон империясы алсырап, Николай I аны «Европанын ооруган адам(ы)» деп атаган. Анын жерлерин бөлүштүрүү маселеси күн тартибинде турган — Россия да, Англия, Франция жана Австрия да өз ырааттуу пайдасын көздөгөн.
2. Кысыктар жана деңиз жолдору
Россия Кара деңизден Жер ортолук деңизге чыгууну каалаган — бул проливлерди (Босфор, Дарданелл) көзөмөлдөөнү билдирет. Англия үчүн болсо Россиянын Жер ортолук деңизге, андан ары Индияга бет алган жолуна чыгышы кооптуу эсептелген: ал өзүнүн соода жана колониялык артыкчылыгын жоготкусу келген эмес.
3. Диний талаш: «ыйык жерлер»
1852-жылы Палестинадагы (Осмон империясынын курамындагы) ыйык жерлер — Вифлеемдеги храм ж.б. — үчүн католиктер (Франциянын колдоосу менен) жана православныйлар (Россиянын колдоосу менен) ортосунда талаш күчөгөн. Бул сырткы гана шылтоо эле, бирок чырдын башталышына айланган.
4. Россиянын Осмон империясындагы православныйларды коргоо талабы
1853-ж. князь Меншиковдун миссиясы султандан Россияга Осмон империясынын бардык православный подданныйларынын «камкорчусу» болуу укугун берүүнү талап кылган. Султан муну өзүнүн эгемендигине кол салуу деп кабыл алып, баш тарткан. Бул — согуштун түздөн-түз себеби.
5. Европа державаларынын каршылыгы
- Англия: Россиянын күчөшүнөн коркуп, Осмон империясынын бүтүндүгүн «сактап» калууну пайдалуу деп эсептеген (чынында — Россияны алсыратуу).
- Франция: Наполеон III өз бийлигин жана өлкөнүн аброюн бекемдөө үчүн согуштан «жеңиш» излеген.
- Австрия: Балкандагы Россиянын таасиринен кооптонгон.
6. Кантип согушка айланды
1853-ж. июнда Россия Молдова менен Валахияга аскер киргизген → октябрда Осмон империясы согуш жарыялаган → 30-ноябрда Синоп булуңунда Нахимов түрк флотун талкалаган → 1854-ж. мартта Англия менен Франция Россияга каршы согушка кирген → сентябрда Крымга түшүп, Севастополду курчоого алган (349 күн).
Текшерүү:
- Крым согушунун башкы себеби эмне? — Чыгыш маселеси, б.а. Осмон империясынын мурасын жана кысыктарды бөлүштүрүү.
- Кимдер жана эмне үчүн Россияга каршы чыкты? — Англия (Индияга жолду коргоо), Франция (аброй), Австрия (Балкан).
- Согуштун түздөн-түз себеби? — Меншиковдун миссиясы жана ыйык жерлер тууралуу талаш.
Керек болсо, ушунун негизинде «себеп — жүрүшү — жыйынтык» деген таблица түзүп бере алам.
Тушук айтууга ынгайлуу тушунуктуу
Крым согушунун себептери — жөнөкөй тилде
Бир сүйлөм менен
Осмон империясы алсырап, анын жерлери жана Босфор-Дарданелл кысыктары кимге калат деген талаш чыккан — ушундан улам Россия менен Англия-Франция кагылышкан.
Элестетүү үчүн
Осмон империясы — ооруган, алсыз кожоюн. Үйү чоң, бирок күчү жок. Кошуналар (Россия, Англия, Франция) анын мүлкүнө көз артып турат. Ким биринчи үлүш алат?
4 себеп, эстеп калууга ыңгайлуу
| № | Себеп | Жөнөкөй мааниси |
|---|---|---|
| 1 | Чыгыш маселеси | Осмон империясы алсырады — жерлерин бөлүшүү керек |
| 2 | Кысыктар | Россия Кара деңизден Жер ортолук деңизге чыккысы келет, Англия бергиси келбейт |
| 3 | Ыйык жерлер | Вифлеемдеги храм кимдики: православныйларбы же католиктерби? (Франция vs Россия) |
| 4 | Православныйларды коргоо | Россия «Осмондогу православныйларды мен коргойм» деди — султан «бул менин ишим» деп каршы болду |
4-себеп — согуштун түздөн-түз башталышы. Калганы — тереңдеги себептер.
Окуя кантип өнүккөн (кыска)
- Россия Молдова-Валахияга аскер киргизди.
- Осмон империясы согуш жарыялады.
- Синопто Россия түрк флотун талкалады.
- Англия менен Франция Россияга каршы чыкты.
- Крымга түшүп, Севастополду 349 күн курчоого алды.
Айтып берүү планы (так ушундай тартипте айт)
- Осмон империясы алсырады → Чыгыш маселеси келип чыкты.
- Россия кысыктарды каалады, Англия берген жок.
- Ыйык жерлер үчүн диний талаш чыкты.
- Православныйларды коргоо талабы султанга жакпады.
- Ошондон улам согуш башталып, Англия-Франция да кирип кетти.
Эсте калтыруу үчүн белги: «Алсыз кожоюн + кысык + ыйык жер + коргоо» — ушул төрт сөз жетиштүү.
Керек болсо, ушуну 5 сүйлөмгө гана кыскартып бере алам — тактап айтканда, оозеки жооп үчүн.
Бардык теманы
Бүт тема — жөнөкөй тилде, айтып берүүгө ыңгайлуу
Бүт бөлүмдүн негизги идеясы (бир сүйлөм)
XIX кылымда Россия модернизацияланууга умтулду, бирок самодержавие сакталып калды — ошондуктан реформалар менен реакция кезектешип турду.
Ушуну түшүнсөң, калган баары ошого байланып кетет.
1. Александр I (1801–1825) — «либералдык башталыш»
Бир сүйлөм: Жаш падыша эркиндик менен баштады, бирок аягында консерватизмге кайтты.
| Жылы | Эмне болду |
|---|---|
| 1801 | «Жашыруун комитет» — достору менен реформа талкуулашты |
| 1802 | Министрликтер түзүлдү (мурдагы коллегиялардын ордуна) |
| 1803 | «Эркин дыйкандар» указы — помещик дыйкандарын эркиндикке чыгара алды |
| 1810 | Мамлекеттик совет (Сперанскийдин долбоору боюнча) |
| 1812 | Ата Мекендик согуш — Наполеон талкаланды |
| 1815 | Вена конгресси, Ыйык союз |
Эсте калтыр: «1803 — эркин дыйкан (аз гана санда), 1812 — Наполеон». Ошол эки сан жетишет.
2. Николай I (1825–1855) — «тартип жана көзөмөл»
Бир сүйлөм: Баш көтөрүүнү (декабристтерди) көргөндөн кийин, падыша баарын көзөмөлгө алды.
| Жылы | Эмне болду |
|---|---|
| 1826 | III бөлүм — жашыруун полиция |
| 1832–33 | Мыйзамдарды тартипке келтирүү (Сперанский) |
| 1837–1841 | Киселёв — мамлекеттик дыйкандардын реформасы |
| 1842 | «Милдеттүү дыйкандар» указы |
| 1853–1856 | Крым согушу (жогоруда талдадык) |
Идеология: «Православие — самодержавие — элдик» (Уваров). Бул — Николайдын бүт саясатынын формуласы.
Эсте калтыр: «Николай = тартип, III бөлүм, цензура».
3. Александр II (1855–1881) — «Улуу реформалар»
Бир сүйлөм: Крым согушунда жеңилүү өлкөнүн артта калганын көрсөттү — реформа сөзсүз болду.
| Жылы | Реформа |
|---|---|
| 1861, 19-февраль | Крепостнойлук укук жоюлду |
| 1864 | Земство (жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу) |
| 1864 | Сот реформасы (ачык, жарыя сот) |
| 1870 | Шаардык өзүн-өзү башкаруу |
| 1874 | Жалпы аскердик милдет (рекрутчулуктун ордуна) |
Эсте калтыр: «1861 — эркиндик, 1864 — земство + сот, 1870 — шаар, 1874 — аскер». Башка эч нерсе керек эмес.
Кошумча: 1877–1878 — Осмон менен согуш (Сан-Стефано, Берлин); Орто Азия кошулду (1864 Чымкент, 1865 Ташкент).
4. Александр III (1881–1894) — «Контрреформалар»
Бир сүйлөм: Атасын террористтер өлтүргөндөн кийин, баарын кайра катуу көзөмөлгө алды.
- Земстволордун укуктары чектелди
- Сот иши көзөмөлгө алынды
- Цензура күчөдү
- «Земство начальниктери» (1889)
Эсте калтыр: «Атасы реформа — уулу контрреформа».
5. Коомдук кыймыл — «акырындан жетилип келе жаткан күч»
Бир сүйлөм: Реформалардан кийин эл тынчыбай, жаңы идеялар тарай баштады.
| Жылы | Окуя |
|---|---|
| 80-жж. | Марксисттик кружоктор пайда болду |
| 1895 | «Эмгекти бошотуу үчүн күрөш союзу» (Ленин, Петербург) |
| 1897 | Бунд (еврей жумушчуларынын союзу) |
| 1898 | РСДРПнин I съезди (Минск) |
| 1903 | II съезд — большевиктер / меньшевиктер |
Эсте калтыр: «90-жылдар — марксизм келип, партия түзүлө баштады».
Бүт теманы оозеки айтып берүү планы (5 пункт)
- Александр I — либералдык башталыш, бирок 1812-согуштан кийин консерватизм.
- Николай I — тартип, III бөлүм, цензура, Крым согушу.
- Александр II — 1861 крепостнойлук жоюлду + 1864/1870/1874 реформалары.
- Александр III — контрреформалар, баары кайра чектелди.
- Коомдук кыймыл — марксизм келип, 1898 РСДРП түзүлдү.
4 падыша — 4 сөз (жанa эсте калтыр)
| Падыша | Бир сөз |
|---|---|
| Александр I | Башталыш (либерализм) |
| Николай I | Тартип (көзөмөл) |
| Александр II | Эркиндик (1861) |
| Александр III | Кайтаруу (контрреформа) |
Ошондо бүт кылымдын логикасы: башталыш → тартип → эркиндик → кайтаруу.
Текшерүү:
- Крепостнойлук качан жоюлду? — 1861, 19-февраль.
- Ким контрреформа жүргүздү? — Александр III.
- «Православие — самодержавие — элдик» кимдин формуласы? — Николай I (Уваров).
- 1812-жылы эмне болду? — Наполеонго каршы Ата Мекендик согуш.
Керек болсо, ушул бүт теманы бир баракка бата турган кыска схема кылып (падышалар + негизги 2–3 дата гана) бере алам — экзаменге оозеки жооп үчүн.
