Тоголок Молдонун кемчонтой чыгармасындагы акылмандуулуктун даанышмандыктын адеп ахлактын берилиши дилбаян 10 класс денгел
Кыскача жооп
«Кемчонтойдо» акылмандык, даанышмандык жана адеп-ахлак түз насаат катары эмес, күлкү жана терс образ аркылуу берилет. Тоголок Молдо Кемчонтойдун жалкоолугун, мактанчаактыгын, ач көздүгүн, эл алдында уялганын көрсөтүп, ошол эле учурда элдин оң идеалын — эмгекти, чынчылдыкты, канаатты, коомдук жоопкерчиликти — ортого чыгарат. Башкача айтканда, чыгармадагы чыныгы даанышмандык — Кемчонтойдуку эмес, элдин акылы, ал эми анын алып жүрүүчүсү — автордук күлкү жана элдик ой-жүгүртүү.
Принцип: сатиралык чыгармадан адеп-ахлакты кантип табуу керек
Мындай дилбаян 4 кадамдан турат (ушуну эстесең, окшош каалаган чыгармага жаза аласың):
- Каармандын жүрүм-турумун тизмекте — эмне кылат, кантип сүйлөйт, эмнеден коркот.
- Ар бир жүрүм-турумга карама-каршы адеп нормасын тап. Жалкоолук → эмгекке сый; мактанчаактык → чынчылдык; ач көздүк → канаат; уятсыздык → эл алдындагы жоопкерчилик.
- Күлкүнүн багытын аныкта: акын кимди шылдыңдайт жана эмне үчүн? (Кемчонтойду — бирок анын аркылуу коомдогу жаман адаттарды.)
- Автордук идеалды тап: чыгармада эмне «туура» деп берилет? Ошону менен жыйынтыкта.
| Кемчонтойдун жүрүм-туруму | Кандай норма бузулат |
|---|---|
| Эмгектенбей, даяр тамак, той издеп жүрүү | Эмгекке болгон сый — «Эмгек — ырыскынын булагы» |
| Өзүн бай, күчтүү, мыкты деп көрсөтүү | Чынчылдык; сөз менен иштин дал келбеши |
| Тамакка ач көздүк, өзүн гана ойлоо | Канаат, боорукердик, конокчулук адеби |
| Эл алдында уят болушу, жоопкерчиликтен качуу | Коомдук адеп, уят, жоопкерчилик |
Дилбаян (үлгү, 10-класс деңгээли)
Тоголок Молдонун «Кемчонтой» чыгармасы — күлкүлүү, бирок ойлондурган поэма. Анда акылмандык менен адеп-ахлак түз насаат катары эмес, терс образ жана күлкү аркылуу берилет. Акын каармандын кемчиликтерин көрсөтүп, окурманды «мен мындай эмеспинби?» деп өзүнө каратууга мажбурлайт.
Биринчиден, чыгармада жалкоолук ашкереленет. Кемчонтой иштегиси келбейт, бирок даяр тамакты, тойду издеп жүрөт. Мында автордун ою айкын: акылдуу адам эмгек менен жашайт, ал эми жалкоолук — адамдын баркын түшүргөн илдет. Элдик акыл да ушундай: «Эмгек — ырыскынын булагы».
Экинчиден, мактанчаактык жана ач көздүк күлкүгө алынат. Кемчонтой өзүн бай, күчтүү, мыкты экен деп көрсөтүүгө аракет кылат, бирок чындык эртеби-кечпи ачыкка чыгат. Ошондо анын сөзү менен ишинин ортосундагы айырма күлкү жаратат. Демек, чынчылдык — адептин негизи, калп болсо эрте-кеч ачылат.
Үчүнчүдөн, чыгармада адеп-ахлактын коомдук өлчөмү көрсөтүлөт. Адам жалгыз жашабайт, ал эл алдында жооптуу. Кемчонтой өзүнүн жүрүм-туруму менен конокчулуктун, улууларды сыйлоонун, элдик тартиптин ченемин бузат — ошондуктан ал күлкүлүү гана эмес, аянычтуу да болуп чыгат. Бул жерде уят сезими тарбиянын күчтүү куралы катары иштейт.
Ошентип, Тоголок Молдо «Кемчонтойдо» акылмандыкты эки катмарда берет: биринчиси — каармандын терс үлгүсү, экинчиси — элдин оң идеалы: эмгек, чынчылдык, канаат, жоопкерчилик. Акын үчүн чыныгы даанышмандык — көп билүү эмес, туура жашоо жана адамдыкты сактоо. Ошондуктан чыгарма күлкүлүү болгону менен тарбиялык мааниси зор: ал окурманды өз кемчиликтерин көрүүгө жана оңолууга чакырат.
Текшерүү
Өз дилбаяныңды же жогорку үлгүнү ушул 5 суроо менен текшер:
- Тема ачылдыбы — акылмандык/адеп жөнүндө сүйлөдүңбү, же жөн гана сюжетти айтып койдуңбу? (Эң көп кетүүчү ката — кайра айтып берүү, талдоонун ордуна.)
- Ар бир ойго тексттен мисал барбы (оқуя, сөз, кырдаал)?
- Ар бир мисалдан кийин «демек…» деп корутунду чыгардыңбы?
- Киришүү → 2–3 далил → жыйынтык тартиби сакталдыбы?
- Жыйынтыкта өз көз карашың барбы (макулсуңбу, эмнеси таасирлентти)?
Эскертүү: тексттен так цитата киргизүү талап кылынса, окуу китебиңдеги саптарды кыстырып кой — цитата дилбаянды «өз сөзүң» экенин далилдейт.
Обсуждение
6 сообщенийЖөкөй тилде жазып бер жалган тилде
«Кемчонтой» — жөнөкөй тилде дилбаян
Тоголок Молдонун «Кемчонтой» деген чыгармасы күлкүлүү, бирок көп нерсени үйрөтөт. Анда акылдуулук жана адеп жөнүндө түз айтылбайт. Алар Кемчонтойдун жаман жактарын көрсөтүү менен берилет.
Биринчиден, жалкоолук. Кемчонтой иштегиси келбейт. Бирок даяр тамакты жейт, той издеп жүрөт. Муну менен акын: адам эмгек менен жашашы керек дейт. Эл да «Эмгек — ырыскынын булагы» деп айтат.
Экинчиден, мактанчаактык. Кемчонтой өзүн бай, күчтүү, мыкты деп көрсөтөт. Бирок чындык ачылат. Сөзү менен иши дал келбейт. Ошондо эл күлөт. Демек, калп эрте-кеч ачылат. Чынчылдык — адептин негизи.
Үчүнчүдөн, ач көздүк жана уят. Кемчонтой өзүн гана ойлойт. Конокчулуктун, улууларды сыйлоонун эрежесин бузат. Эл алдында уят болот. Ошол уят — ага берилген эң чоң сабак.
Жыйынтык. Кемчонтойдун өзү акылдуу эмес. Чыгармадагы чыныгы акыл — элдин акылы. Акын күлкү аркылуу бизге: эмгектен, чындыкты сүйлө, колуңдагыга канаат кыл, эл алдында жооптуу бол деп үйрөтөт. Чыгарма күлкүлүү, бирок тарбиясы чоң.
Кыскача айтсак (жумушка ылайыктуу):
«Кемчонтой» — сатиралык чыгарма. Анда акылмандык жана адеп түз насаат менен эмес, терс образ аркылуу берилет. Кемчонтой жалкоо, мактанчаак, ач көз. Ошондо окурман: эмгектен, чындыкты сүйлө, элди сыйла деген сабак алат. Чыныгы даанышмандык — көп билүү эмес, туура жашоо.
Эгер «жалган тилде» деп башка нерсени — маселен, орус тилинде же кыргыз адабий тилинде — айткың келсе, бир сөз менен айт, ошого ылайыктап кайра жазып берем.
Дагыда жонокойлот
«Кемчонтой» — эң жөнөкөй тилде
1. Ким жөнүндө? Кемчонтой деген киши бар. Ал жалкоо. Иштебейт. Бирок тамакты жейт. Той издеп жүрөт.
2. Эмне үчүн күлкүлүү? Кемчонтой өзүн бай, күчтүү деп мактанат. Бирок андай эмес. Калпы ачылат. Эл күлөт.
3. Эмне үчүн жаман? Ал өзүн гана ойлойт. Элди сыйлабайт. Уят болот. Бул — ага сабак.
4. Акын эмне дейт? Иште. Калп айтпа. Бар нерсеңе ыраазы бол. Элди сыйла.
5. Жыйынтык. Кемчонтой акылдуу эмес. Акыл — элде. Чыгарма күлкүлүү. Бирок сабагы чоң.
Бир абзац менен (эң кыска):
«Кемчонтой» — күлкүлүү чыгарма. Кемчонтой жалкоо, мактанчаак. Ал өзүн бай деп көрсөтөт, бирок калпы ачылат. Эл ага күлөт. Акын ушундай жол менен: иште, калп айтпа, элди сыйла деп үйрөтөт. Чыныгы акыл — элдин акылы.
Ушунун негизинде өзүң кайсынысын керектесең, ошону менен дилбаян жазсаң болот. Керек болсо, дагы кыскартам же бир гана абзац кылам.
4 беттен турган дилбаян
«Кемчонтой» — 4 беттик дилбаян (жөнөкөй тилде)
Көлөмү болжол менен 1100–1250 сөз — кол менен жазылганда 4 баракка жакын чыгат. Эгер колуң чоң жаза турган болсо, ортодон бир-эки абзацды алып салсаң болот; эгер майда жазсаң, өзүңдүн оюңдан 2–3 сүйлөм кошуп кой.
Киришүү
Тоголок Молдо — кыргыз элинин чоң акыны. Ал элдик оозеки чыгармачылыктан үйрөнүп, өзүнүн чыгармаларын элге арнаган. Анын «Кемчонтой» деген поэмасы күлкүлүү болгону менен ичине терең ой жашырган. Бул чыгармада акылмандык, даанышмандык жана адеп-ахлак жөнүндө сөз болот. Бирок акын аларды түз насаат катары айтпайт. Ал терс образ жана күлкү аркылуу көрсөтөт. Менин бул дилбаяным ошол жөнүндө.
Чыгарманын негизги мазмуну
Поэманын башкы каарманы — Кемчонтой. Ал эмгектенбейт, бирок даяр тамакты жейт. Той-топурду издеп жүрөт. Өзүн бай, күчтүү, акылдуу деп көрсөтөт. Бирок чындык эрте-кеч ачылат. Ошондо эл ага күлөт. Кемчонтой уят болот. Ушунун баары күлкүлүү көрүнөт, бирок окурман ойлонуп калат: «Мен да ушундай эмеспинби?» Акын дал ушуну каалайт.
Биринчи кемчилик — жалкоолук
Кемчонтойдун эң чоң кемчилиги — жалкоолук. Ал иштегиси келбейт. Колунан эмгек келбейт. Бирок тамакка келгенде алдыңкы болот. Муну менен акын эмне айткысы келет? Адам эмгек менен жашашы керек. Эмгек — адамдын баркын көтөрөт. Жалкоолук болсо — баркын түшүрөт. Эл бекеринен «Эмгек — ырыскынын булагы» деп айтпайт. Ким иштесе, ошонун тамагы таттуу. Ким иштебесе, ошонун күнү кыйын.
Экинчи кемчилик — мактанчаактык жана калп
Кемчонтой өзүн бай деп көрсөтөт. Күчтүүмүн дейт. Мыктымын дейт. Бирок анын сөзү менен иши дал келбейт. Ошол айырма күлкү жаратат. Ал эми күлкү — сын. Демек, акын калпты сындайт. Калп айткан адам эрте-кеч уят болот. Эч ким калп менен узак жашай албайт. Чынчылдык — адептин негизи. Чынчыл адамдын сөзү да, иши да бир болот. Ошондуктан чынчылдык — даанышмандыктын биринчи белгиси.
Үчүнчү кемчилик — ач көздүк
Кемчонтой өзүн гана ойлойт. Тамакты өзү жеймин дейт. Башкаларга карабайт. Бул — ач көздүк. Ал эми элдик адепте конокчулук, бөлүшүү, боорукердик чоң орунду ээлейт. Кыргыз эли тамагын бөлүп жейт. Коногуна акыркысын берет. Кемчонтой болсо тескерисинче. Ошондуктан ал элден бөлүнүп калат. Элден бөлүнгөн адам жалгыз калат. Жалгыз адам бактылуу боло албайт. Демек, ач көздүк адамды бакыттан алыстатат.
Төртүнчү кемчилик — уят жана жоопкерчилик
Кемчонтой эл алдында уят болот. Бул жерде уят эң чоң сабак болуп калат. Уят деген — адамдын ички соту. Ким уялса, ошол оңолот. Ким уялбаса, ошол эч качан оңолбойт. Кемчонтой уялгандан кийин ойлонот. Демек, акын уятты тарбиянын куралы кылат. Мындан тышкары, адам жалгыз жашабайт. Ал эл ичинде жашайт. Ошондуктан анын ар бир кадамы үчүн эл алдында жоопкерчилик бар. Улууну сыйлоо, кичүүнү кастарлоо, конок тосуу — ушунун баары адептин бөлүктөрү. Кемчонтой ушуларды бузат. Ошондуктан ал күлкүлүү гана эмес, аянычтуу да.
Күлкү кантип тарбиялайт?
Көп адам күлкү жөн гана оюн деп ойлойт. Бирок күлкү кээде насааттан күчтүү болот. Насаатты адам угуп, унутуп калат. Ал эми өзүнө күлсө, эстеп калат. Тоголок Молдо ушуну жакшы билген. Ал окурманды мажбурлап үйрөтпөйт. Ал күлдүрөт. Окурман күлүп жатып, өз кемчилигин көрөт. Ошол учурда чыныгы тарбия башталат. Демек, чыгарманын күлкүсү — бош күлкү эмес. Ал — ойлондурган күлкү.
Чыныгы акыл — элдин акылы
Кемчонтой өзүн акылдуу деп ойлойт. Бирок акылдуу эмес. Чыныгы акыл элде. Эл көптү көргөн. Эл көптү башынан өткөргөн. Ошондуктан элдин ою — эң туура ой. Макалдар да ушундан келип чыккан. «Эл ою — акыл», «Көптүн сөзү көпкө түз» деген сыяктуу сөздөр бекеринен айтылбайт. Тоголок Молдо дал ошол элдик акылды бүт чыгармага сиңирген. Демек, чыгармадагы чыныгы даанышмандык — Кемчонтойдун эмес, элдин даанышмандыгы. Акын да ошону алып жүрөт.
Бүгүнкү күн менен байланыш
Бул чыгарма эскирген эмес. Бүгүн да ушундай адамдар кездешет. Иштегиси келбеген, бирок даяр нерсени алгысы келген адамдар бар. Мактанган, бирок иши жок адамдар бар. Башканы ойлобогон, өзүн гана ойлогон адамдар бар. Ошондуктан «Кемчонтой» бүгүн да окууга татыктуу. Ал бизди күлдүрөт. Ал эми күлүп жатып биз өзүбүздү текшеребиз. Бул — чыгарманын эң чоң баалуулугу.
Жыйынтык
Ошентип, Тоголок Молдонун «Кемчонтой» чыгармасында акылмандык, даанышмандык жана адеп-ахлак түз айтылбайт. Алар терс образ, күлкү жана уят аркылуу берилет. Кемчонтой жалкоо, мактанчаак, ач көз. Ошондо окурман ага карап: эмгектен, чындыкты сүйлө, бар нерсеңе ыраазы бол, элди сыйла деген сабак алат. Акын үчүн чыныгы даанышмандык — көп билүү эмес, туура жашоо. Көп билүү — илим. Туура жашоо — акыл. Экөө тең керек, бирок акыл жок болсо, илим да пайда бербейт. Ошондуктан «Кемчонтой» — күлкүлүү чыгарма, бирок тарбиясы чоң чыгарма.
Эскертүү: дилбаянды көчүрүп жатканда, окуу китебиңдеги 1–2 цитатаны өз ордуна кыстырып кой — мугалим текстти өзүң талдаганыңды ошондон көрөт. Керек болсо, көлөмүн көбөйтөм же кыскартам.
